A SUPERAR AS DESPUTAS LINGÜÍSTICAS NA REXIÓN DO BIERZO.

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM 

A SUPERAR AS DESPUTAS LINGÜÍSTICAS.

Por Xabier Lago Mestre.

Os bercianos de xeito xeral opinamos que na nosa rexión ben que se fala o idioma galego. Xa nin sequera dende León cuestionan esta realidade lingüística. Noutrora tivemos que escuitar muitas toulerías cazurras que negaban a existencia do noso idioma territorial. Recordamos aínda cando nos dicían que no Bierzo falabamos eses chapurreao, dialeto berciano, modalidade galegoleonesa, falas locais e comarcais varias, etc. Que bo iso de que os de fóra do Bierzo fosen capaces de determinar o que os bercianos falamos dende a Idade Media. Até onde chega o centralismo cultural leonés!.

                 O dito, a meirande parte dos bercianos sabemos que falamos galego, apesares de que hai algúis que aínda non o teñen muito clarexo este tema. Por iso, voltamos a informar máis polo miúdo sobre esta problemática. O primeiro é saber que as mentalidades sociolingüísticas evolucionan co coñecemento coletivo. Eses que dicían falar chapurreao ou falas pecaban dun excesivo localismo idiomático que non les beneficiaba. Por suposto, non de pode illar esas falas locais dos idioma territoriais en que se insiren históricamente. Este pode ser o caso do plural dialetismo galego (comarcal ou local) integrado na lingua galega do noroeste peninsular. Dialetismo que se concreta no variado léxico, fonética e morfosintaxe.    

Por suposto, os filólogos teñen o seu protagonismo na determinación das linguas. Os seus estudos son tamén variados e non sempre coincidentes nas súas teses. Uns defenden que hai un continuum lingüístico dende Catalunya até Galicia pasando por Aragón e León. Este é o caso de Ralph Penny, que di que non hai linguas territoriais veciñas senón dialetos ou falas. Para outros a toponimia demostra que no Bierzo hai un sustrato lingüístico leonés antigo no que se superpon o galego foráneo. Este é o caso do filólogo asturiano Jesús García García.

Tamén temos o caso da denominación dialeto berciano. O primeiro en utilizalo foi Antonio Fernández y Morales no seu libro “Ensayos poéticos en dialecto berciano” (1861). Para este autor tratábase de un dialeto galego, si bien el berciano es un subdialecto gallego, se castellaniza á medida que los pueblos del país de que me ocupo se van acercando á Castilla.   O máis curioso é que esta expresión, dialeto berciano, continúa na atualidade con outro sentido. O torenés Francisco González González defendía o dialeto berciano como mestura de linguas veciñas (galego, leonés e castelao). Sen embargo, sintomático é que eses defensores do hipotético dialeto berciano xamais se atreveron a escribirlo. Tampouco puideron fixar unha gramática común, e non pasaron de recompilar vocabularios comarcal ou locais. O seu excesivo localismo filolóxico berciano non dá para máis.  

Logo temos aos etnógrafos, caso da leonesa Concha Casado Lobato, que apostaba polas falas locais coma obxeto de estudo orixinario, caso do cabreirés. Os ditos grupos de filólogos e etnógrafos comentados rexeitan as influenzas das chamadas linguas territoriais. Ven unha ameaza foránea, caso do galego no Bierzo, porque alteran as falas territoriais que aqueles defenden con paixón. Mal apoio fan eses ditos investigadores a eses dialetos e falas locais cando baten contra os idiomas normativizados. Eles non queren o mantemento deses dialetos nun futuro, senón que sigan así até morrer por falta de falantes. Só pretenden ter un obxeto lingüístico que estudar, ben documentado e conservado nas súas grabaciois fonolóxicas.

Pola outra banda, outros filólogos tamén estudan o dialetismo galego do Bierzo, para desmostrar a existencia desta lingua na nosa rexión dende a Idade Media. O profesor Francisco Fernández Rei estableceu os tres bloques idiomáticos do galego, situando O Bierzo no máis oriental compartido con Eonavia, Valdeorras, O Bolo e As Portelas da Seabra. Pola súa banda, a filóloga Ana Seco Orosa fixou as liñas idiomáticas coñecidas coma isoglosas que definen a caracterización filolóxica específica entre variedades veciñas, caso do galego e leonés. Ademais outros etnógrafos estudaron no Val de Ancares (J. Fernández González, 1978) e Fornela (X. González Reboredo, 2002), atopando muitas coincidencias lingüísticas con Galicia. 

Máis aló dos estudos de todo tipo, o importante é que non se pode cuestionar a presenza histórica do idioma galego no Bierzo. Os falantes galegos non queremos apostar por posturas idiomáticas suicidas, coma esas que din defender un presunto dialeto berciano en utilizalo para nada, ou unhas falas comarcais ou locais que dividen sen xeito. Ante a perda de falantes hai que ofrecer un idioma galego con novas potencialidades.

Fronte a eses filólogos, historiadores e etnógrafos anquilosados no seu pasado idealizado. Persoeiros que egoistamente fomentan un localismo lingüístico aloucado sen instinto de supervivencia idiomática. Eles non son capaces de defender o galego do Bierzo, nin de utilizalo, mais sentan cátedra dende as súas cómodas cadeiras académicas. Tratan de forzar e propagar a súa visión cultural elitista e castelanizada, mentres minorizan sen xeito a lingua galega do Bierzo durante as últimas décadas. Abusan do uso dos cartos públicos para os seus intereses particulares e non para fomentar o pluralismo cultural e lingüístico. 

Pasemos deses ditos seus atrancos elitistas acotío e miremos para diante. Así fan os miles de estudantes de galego na nosa rexión que apostan polo fomento da nosa cultura minorizada secularmente. Esta mocidade quere un galego moderno con novas funcionalidades (administración, dixitalización, intelixencia artificial, robótica, etc) no século XXI. Teñamos visión de futuro pro galego, da mao da modernidade, coa normativización, dixitalización e  internacionalismo. Os galegofalantes luitamos contra esa fronteira política e cultural que nos alonxa de Galicia e que nos afasta da irmá Valdeorras. Temos un idioma galego que ben que nos abre ao mundo co veciño portugués. Esteamos orgullosos da nosa cultura e lingua  galegas porque co noso bilingüismo histórico damos exemplo de humanismo aos que nos queren censurar.

O Bierzo, xaneiro de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

COA NOSA TOPONIMIA BERCIANA.

libreriacajondesastre.com

COA NOSA TOPONIMIA BERCIANA,

Por Xabier Lago Mestre.

Un dos temas máis complexos de estudar da historia do Bierzo é o da toponimia. No caso da nosa rexión temos varias linguas dende a Idade Media. Os falantes destes idiomas crearon a súa toponimia de diversos xeitos. Así os poderes institucionais de cada tempo fixaron as denominaciois oficiais dos seus territorios e localidades dependentes. Noso termo Bierzo tivo antecedentes en Bergidum, Bergida, Berizo ou Berzio, e nas linguas territoriais hoxe xorden O Bierzo e El Bierzu como dín en León.

Recordamos a concesión de cartas forais de repoboamento aos seus vasalos por parte de reis e señores laicos e eclesiásticos. A localidade de Burbia, entre os ríos Burbia e Valcarce, pasou a chamarse Vilafranca en tempos da concesión da carta foral de 1192 polo rei Afonso IX. As crónicas falan da repoboación real de Benevivere e Pontem Ferratum no século XII. Outro troco toponímico foi o caso de Poimalo (1154), en Torre do Bierzo, que pasou a ser Podiobona (1165) pola intervención dos novos frades de santa María. Cando o mosteiro de san Pedro de Montes dominaba na Valdoza e maila Cabreira repoboara San Clemente en 1205 e Noceda da Cabreira en 1149. Por suposto, os señores medievais oficializaban por dereito escrito os nomes das consideradas as súas localidades. Velaí que a medieval Valdoza se convertera en Valdueza na Idade Moderna.

 Certos filólogos pescudan pola fixación de lindeiros lingüísticos na rexión do Bierzo. Incluso desputan polos límites entre o  galego e o leonés entre os ríos Sil e Cúa, ou din que Ponferrada resta fóra da zona galegofalante. Mais é certo que a documentación medieval teima nos topónimos galaicos na vila do Sil, casos de monte do Fabeiro, Quintanela, Compostela, Devesas, Vao, Fontes novas, Sile, Toural, Meraio, Orbanallo, Oza, Cortigueira, Villacideira, Rañadoiro… E escribiron antigamente Pontem Ferratum, Ponsferratus (1131) e Ponteferrata (1178). Agora ben, Ponferrada recorda Ponte+ferrada, en concordancia feminina do galego. En Galicia atopamos semellanzas filolóxicas con Pontevedra e Ponteareas. Por certo, non evolucionou a Puente Fierro en asturleonés. Outro tanto pasou cos topónimos galegos máis lonxanos (Foncebadón e Cruz de Ferro) que non consolidaron as formas leonesas.

Sintomático é o caso da vila de Bembibre. Este topónimo xorde nalgunha documentación medieval coma Benevivere e Bienvivre. Este último semella a intención fracasada do escribán de leonesizar ese termo cun ditongo aberto. Agora ben, hoxe mantén seu Bembibre. Por certo, topónimo mui común en Galicia, en val de Dubra, Viana do Bolo, Taboada, ademais de Bembrive en Vigo e Membibre en Abadín de Lugo. Tamén no século XVIII atopamos escritos co erro Membibre do Bierzo. Algo significará que o termo Bembibre estea tan presente en Galicia e non en terras da chaira castelaoleonesa.

Noutras zonas sabemos de certos irmanamentos toponímicos. Coñecemos O Barco de Valdeorras que nada ten que ver coa existencia dun barco senón cun val grande que alí e abre. Augas enriba, no Bierzo, temos Bárcena do Río e Bárcena da Abadía que semellan ter relación co dito O Barco. Ademais os filólogos insiren nesta dinámica toponímica a Barxela e Barxas, ademais de Barxamaior (A Nogais) e As Barxas (Quiroga). Mentres que Congosto, xunta ao medieval Cubelos, parécese ao Congostra, lugar ben estreito, topónimo abundante en Galicia.  

Outra caraterización dos topónimos é que evolucionan territorialmente. O Bierzo era coñecido como a zona chaira diferente das zonas montañosas periféricas. Sen embargo, a chamada provincia do Bierzo xeneralizou esa denominación até as fronteiras serranas estremeiras. Os pequenos vales do Bierzo ocidental manteñen os seus topónimos territoriais, Fornela, Ancares, A Somoza, O Valcarce ou Aguiar. Abraia o caso de Ancares, que pola intervención política no século XX, estendeu a súa denominación pola veciña terra histórica de Cervantes. No caso da comarca da Cabreira, agora xorde cunha denominación común cando na Idade Moderna estaba dividida en partidos (Cabreira, Odollo, Lousada e Ribeira).

Os historiadores tamén sabemos como coa creación da provincia do Bierzo polos Reis Católicos (ano 1486) este territorio quedou integrado no sistema fiscal da Coroa de Castela. Cando chegaron os recadadores fiscais dende Castela tiveron de facer os censos por tódalas localidades. Nos correspondentes documentos censais xorden os novos nomes das poboaciois. Por suposto, eses oficiais reais foráneos castelanizaron os termos locais porque non lles soaban ben as verbas en galego. Por iso, na documentación castelá do século XVI lemos erros toponímicos como: Barjas, Gestoso, Sotelo, Vega de Valcarcel, Balboa, etc. Asemade o idioma castelao foi o único utilizado pola escrita moderna. Velaí a razón de que os nomes castelanizados fosen tomados coma oficiais co devir secular.

O idioma castelao na Idade Moderna foi utilizado como instrumento de comunicación polos poderes político, económico e relixioso. Así se estableceron relaciois desiguais entre quen ben coñecía a lingua castelá, oral e escrita, e quen a ignoraba, os iletrados, a comunidade galegofalante do Bierzo. As relaciois coa burocracia castelá necesitaban constantemente de intermediarios, procuradores, escribaos e notarios, sempre asalariados. Ante estes oficiais de nada servían os topónimos e andrónimos en galego, todo era castelanizado ante o poder da grafía foránea. Nada se podía reclamar ante un poder monolingüe. Só algúns reclamaron recoñecemento para o galego, casos do frei Martín Sarmiento e pai Feijoo no século XVIII.

O pior de todo é que as situaciois toponímicas discriminatorias continúan en pleno século XXI. Traemos a colación certas imposiciois políticas de hoxe. A Lei do réxime local de Castela e León (1998) obriga a que “la denominación de los municipios habrá de ser en lengua castellana” (art. 24.1). Exemplo abraiante desta intencionalidade política de rematar coas outras linguas minorizadas, caso do galego do Bierzo. Para bater contra desta inxustiza lingüística fai falta o recoñecemento de dereitos idiomáticos á comunidade galegofalante, xa que o Estatuto de Autonomía de Castela e León de hoxe non nos protexe axeitadamente.  

 

O Bierzo, xaneiro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

NOSO IDIOMA GALEGO ESTREMEIRO.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL 

NOSO IDIOMA GALEGO ESTREMEIRO,

Por Xabier Lago Mestre.

Recentemente tivo lugar unha Xornada da lingua e da cultura galegas de Asturias na Universidade de Oviedo.  Estaba organizada pola asociación Axuntar de defesa do galego desa provincia. Entre as persoas e coletivos convidados estivemos os galegofalantes do Bierzo, con membros da Escola de gaitas de Vilafranca e Fala Ceibe do Bierzo.

                Na facultade de Filoloxía falouse da problemática do galego de Asturias. Esta lingua está asentada na parte máis ocidental da provincia, na comarca coñecida como Eonavia. Agora ben, non faltaron as queixas polo maltrato que reciben eses falantes galegos por parte dos asturianistas. A primeira ameaza é negar a súa identidade galega, por iso os contrarios din que falan eonaviego cunha normativa lingüística diferente ao galego. Por suposto, os galegofalantes de Asturias ten clarexo o seu idioma. Hai que saber pasar deses poderosos que impoñen linguas e terminoloxías ás minorías. 

                Os tres territorios estremeiros, a saber, Eonavia, O Bierzo e As Portelas da Seabra, temos problemas de identidade porque os asturianos, leoneses e zamoranos non queren recoñecer que falamos o idioma galego dende a Idade Media. Ben sabemos disto os bercianos cos enfrontamentos co leonesismo, político e cultural. Os rexionalismos, asturiano e leonesista, rexeitan que nas súas provincias poida haber outras minorías culturais que cuestionen a súa territorialidade histórica. Exemplos destes ataques sen xeito dos foráneos temos a esgalla no Bierzo. Cando se demandaba ofertar galego nas escolas, o Conceyu Xoven acusaba de imperialismo, colonialismo, imposición lingüística, etc (1999), logo o partido Upl pedíu a eliminación da referencia ao galego no Estatuto de autonomía de Castela e León ou o impago dos profesores de galego (2005), negativa á sinalización bilingüe (2025), etc.

                Para os asturianistas e leonesistas calquera medida de promoción do galego nas comarcas do Eonavia e O Bierzo é un perigo para a súa existencia identitaria rexionalista. O curioso do caso é que hai leonesistas que din defender o seu idioma tradicional fronte aos avances do galego polo Bierzo. Agora ben, muitos deles nin falan leonés ou defenden o leonés do Bierzo sempre dende a capital leonesa. Se entramos en wikipedia podemos ler que na exión do Bierzo hai diversidade de falas leoneses, fornelo, ancarés, patsuezo, buecés (Bembibre), charro (Vilafranca), torenés, cabreirés, etc. todas elas dentro do inconcreto dialeto berciano. Dende logo iso é diversidade lingüística, mais non sei se todos eses falantes estarían por un leonés normativo.

Por certo, os galegofalantes dicimos que o galego tivo recoñecemento legal no Estatuto de autonomía de Castela e León en 1999, mentres que o leonés chegou muito depois no 2007. Ademais o galego podése estudar nos centros escolares dende o 2000, nada disto acontece hoxe co leonés. Estas diferenzas xurídicas e educativas por algo serán. Quizais porque non hai demanda do leonés no Bierzo senón na capital leonesa. Iso sí, os leonesistas, políticos e culturais, dedícanse a atacar aos galegofalantes polo ensino do galego, pola sinalización en galego, porque se oferta galego en Ponferrada, cidade que se atopa no seu territorio leonés, segundo a súa peculiar historiografía e filoloxía. Como eles non conseguen fomentar o seu leonés, tratan de ralentizar o avance do galego polo Bierzo.

O certo é que o galego do Bierzo medra en demandantes no ensino regrado (colexios, institutos e Escola oficial de idiomas). Neste curso 2025-26 chega a 1200 alunos. A isto temos que engadir os estudantes de galego a distancia e por libre, si, foron no curso pasado 640 os bercianos que se presentaron aos exames para obter os títulos de galego Celga, segundo datos oficiais. Convén tamén saber do amplo seguimento da Tvgalega no Bierzo, ademais do resto de medios dixitais que non se poden contabilizar, mais son unha realidade cultural incuestionable. O uso do galego tamén xa está presente nos xornais dixitais do Bierzo. Estes ben saben competir no mercado dixital polos internautas bilingües, mentres que os dixitais monolingües seguen nas dinámicas comunicativas do século pasado.

En fin, apesares dos atrancos dos asturianistas e leonesistas, os galegofalantes do Eonavia e O Bierzo seguimos a resistir na defesa da nosa cultura asoballada. Sentímonos mui orgullosos da nosa luita polo bilingüísmo fronte aos que nos impoñen seu monolingüísmo. Nosoutros fachendosos de falar varias linguas, e estar tan perto do internacional portugués. Por iso sentímonos máis ceibes a nivel cultural e lingüístico. Outros están atados ao seu pasado medieval dentro das súas imaxinarias fronteiras, eles non son quen de evolucionar cara a un mundo global e democrático.

O Bierzo, decembro de 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

OS MARQUESES DE VILAFRANCA NAVEGANTES.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

OS MARQUESES NAVEGANTES,

Por Xabier Lago Mestre.

Sabemos da existencia dun documental titulado Bahía 1625. Historia sobre lienzo. Este traballo cinematográfico refírese á batalla pola recuperación de San Salvador de Bahía, a capital do Brasil daquela. Nesa época os holandeses ocuparon militarmente esa cidade, como cabeza de ponte da súa expansión colonial. De inmediato, a Coroa de España organizou o exército naval con Portugal para a recuperación dese territorio perdido.

Convén recordar neste caso a política internacional belicosa. España guerreaba sen parar. Velaí a Guerra europea dos 30 anos (1618-1648) entre católicos e protestantes. Ademais a Guerra dos 80 anos (1568-1648) ou de Flandes. Neste contexto, os holandeses toman San Salvador de Bahía para favorecer o seu comercio con Hispanoamérica. A reación española non se fixo esperar, os reinos peninsulares estaban unidos pola chamada Unión de Armas que organizou o conde duque de Olivares, Gaspar de Guzmán. Cómpre ter en conta que Portugal e España formaban un mesmo imperio baixo o rei Felipe IV. A expedición militar lusoespañola cruza o Atlántico até chegar a San Salvador de Bahía, e tralo asedio dun mes, tivo lugar a vitoria  aliada.

SÁTIRA ITALIANA DO MAQUES

Chega o momento de desvelar a presenza do Bierzo neste acontecemento belicoso. Entre os comandantes da flota naval peninsular estaban Fadrique de Toledo e o portugués Manuel de Menezes. Este mando internacional dual dirixía 38 naves con 8.000 soldados, deles 21 grandes galeois. O Fadrique de Toledo Osorio estaba emparentado cos marqueses de Vilafranca do Bierzo. El era capitán xeneral de Mar e Terra, ademáis da capitán da armada do océano e da xente de guerra do Reino de Portugal. Nacera en Nápoles en 1580 porque o seu pai foi Pedro Álvarez de Toledo y Colonna, V marqués de Vilafranca e gobernador do Milanesado. Xa sabemos dos importantes cargos que tiveron os marqueses de Vilafranca na política internacional (virrei de Nápoles, virrei de Sicilia, príncipe de Montalbán…). Estes altos oficios na Corte de Castela supuxeron grandes ingresos económicos e sucesivos títulos reais (Ducado de Fernandina en 1559, Grandeza de España en 1623…). Noso Fadique de Toledo tamén conseguíu a merced de ser o 1º marqués de Villanueva de Valdueza (1634) e varios cargos militares na Armada española.

Resulta impresionante coñecer as batallas militares do Fadrique de Toledo. Estivo a luitar en Gibraltar (1621) contra os holandeses, tamén no Canle da Mancha (1623), logo pasou a guerrear no dito Brasil (1624). No Caribe enfrentouse cos ingleses pola recuperación da illa de San Cristobal (1629). Sen embargo, rexeitou ir a Pernambuco contra os holandeses. Por esta oposición caeu en desgraza co poderoso conde duque de Olivares, sufríu un proceso de desobediencia e foi condeado (1633). Finalmente, é reabilitado polo rei Felipe IV que lle concedeu o título de marqués de Villanueva de Valdueza, mais morrera pouco despois (1634).

TOMA ILLA DE SAN CRISTOBAL

OS DOUS CADROS DE DON FADRIQUE DE TOLEDO.

Todos sabemos da importancia do Museo do Prado de Madrid por mor das súas variadas coleciois pitóricas. Muitos deses cadros formaron parte da colección real. Este foi o caso dous cadros da Sala dos reinos do Palacio do Bon Retiro. Eiquí estaban recollidos cadros que representaban batallas por terra e navais referidos ao imperio español. Pinacoteca real recompilada para valorizar a institución monárquica absolutista. Neste apartado queremos facer referencia a dous cadros con protagonismo do noso militar Fadrique de Toledo. A primeira obra representa a Toma de Bahía, polo pintor frei Juan Bautista Maino. O noso Fadrique xorde debuxado cos dous personaxes máis importantes, a saber, o Rei e mailo conde duque de Olivares. Todo isto na parte superior dereita do cadro. Por suposto, hai muita teatralidade nesta representación dos poderes civís que xorden coa súa simboloxía propia do poder (conde de Olivares coa espada da xustiza, Rei vitorioso e defesor do cristianismo fronte aos herexes calvinistas, Fadrique con bastón de mando e banda colorada de xeneral, etc). Na parte inferior xorden os inimigos e derrotados holandés (baixo as botas do Rei e de Olivares) e pedindo clemencia ante o vitorioso Fadrique de Toledo. Pola outra banda, á esquerda do cadro, temos un intento de naturalidade forzada, co arcabuceiro ferido, a muller enfermeira, os menores chorosos e certos vasalos. O aspecto paisaxístico recrea a baía co poderío naval español. Non  falta a presenza do provindencialismo, na parte superior dereita, sempre sobre o poder terreal (Coroa e Goberno). Por mor da dita doutrina provincialista todo sucede porque así o determina a Divinidade suprema, que protexe neste caso a vitoria naval cristiá sobre os protestantes holandeses.

O noso Fadrique de Toledo tamén é protagonista noutro cadro presente no Museo do Prado. Trátase da recuperación da illa de San Cristobal, nas Antillas menores, no Caribe, fronte aos ingleses. Esta obra é do pintor Félix Castelo e representa unha escena ben bélica. O cadro retrata na parte dereita ao Fadrique cos membros da súa xefatura militar. Curiosamente, Fadrique mira de fronte aos espectadores, en sinal do seu protagonismo e atrevemento en un primeiro plano. Debaixo del está o seu exército que desfila. No centro do cadro, unha escena bélica, un forte inimigo bombardeado pola flota española en formación de combate, mentres por terra avanzan os soldados para o asalto final do baluarte. O curioso do caso, é que, trala marcha dos españois, pouco durou a alegría bélica pois a illa volveu a maos dos ingleses.

CADRO TOMA DE BAHIA-BRASIL

Así pois, toda una iconografía ao servizo do poder (Coroa, Goberno central e militares). Estes poderes toman todo o protagonismo nas súas celebraciois e representaciois públicas. Trátase dun clarexo intento pitórico de propaganda bélica e ideolóxica para afincar as estruturas do poder imperial e colonial español sobre a competencia internacional, sexan holandesa, inglesa ou francesa. A alta nobreza española, deixou de pelexar entre sí no campo de batalla, casos dos condes de Lemos na Galicia e O Bierzo, para facer política na Corte, e así conseguir novos cargos internacionais que viñan acompañados dos bos ingresos económicos propios dos seus desempeños gobernativos e militares nas colonias.

O Bierzo, decembro de 2025

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

o leonesismo muda?

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

O LEONESISMO MUDA?

Por Xabier Lago Mestre.

O medios de comunicación da provincia informan dunha nova fomación leonesista, neste caso un tal SOS León, pola Autonomía. A verdade é que isto xa non abraia a ninguén a estas alturas. Os partidos prepáranse para as eleciois autonómicas que haberá no primeiro trimestre do 2026. Todos ben sabemos que cando hai eleciois xorden novos partidos coma cogumelos outonais. E na provincia renacen as formaciois leonesistas ante a chamada das Cortes de Castela e León por ocupar unha cadeira política.

                O leonesismo é experto na creación de partidos desta temática. Son tantas as formaciois sucesivas que xa a memoria ten ocos baleiros. Os vedraños ben recordamos o BAPL, o GAL, o PRPL, o PREPAL na década dos 80 do século pasado. Logo, na década seguinte, viñeron os da UPL, e a súa división interna do PAL-UL, tamén andaban por alí os Ciudadanos del Reino de León. Xa no século XXI xorden os de Agora e Alantre, coa Plataforma por León e León Ruge. Houbo tamén unha nova división na UPL, pois o seu Conceyu Xoven foi expulsado (2010), e os seus seguidores formaron Conceyu País Leonés. Agora estes anuncian que se unen a Unidad leonesa para formar o dito, SOS León. Tampouco olvidamos aos de UPS (Unión del pueblo salmantino) que se integraron na UPL. En fin, vaia lería de siglas políticas propias do leonesismo.

                Coido que coincidemos todos en que esta lea de partidos leonesistas demostra a pouca unidade política que hai nesa ideoloxía rexionalista. Incluso podemos debater se se trata dunha estratexia de acadar votos para un partido chamado UPL, aproveitando o descontento social dunha provincia periférica e o enfrontamento con Castela, ou se realmente hai unha ideoloxía leonesista.

                Sorprende que o leonesismo se fundamente para reclamar a súa autonomía territorial nun vello reino medieval. Iso si, un reino leonés que pasa de recoñecer os otros reinos veciños, de Asturias e Galicia. Xa sabemos, fan grande o seu reino de León coa minorización dos outros lindeiros. De seguro que na Galicia e Asturias non cavilan do mesmo xeito exclusivista e reducionista. Incluso os galegos poderían reclamar máis autonomía por mor do seu reino Suevo ou da Gallaecia romana. Fruito desta estratexia historiográfica leonesista os andeis da librerías están cheas de libros medievalistas. O pior de todo é que esta demanda social leitora determina os intereses da historiografía leonesa, caso da Universidade de León, desbotando outros temas que se relacionan coa historia comarcal.

                Un exemplo desta revirada historiografía leonesista foi o caso do Bicentenario da provincia de Vilafranca do Bierzo. Cando dende León se fomentaba o medievalismo do seu reino, qué pintaba investigar sobre o provincialismo berciano?. Os recursos económicos das instituciois de León, sexan da universidade ou da deputación, son para fomentar os seus intereses provinciais. Non pode haber concesiois de ningún tipo para os outros territorios comarcais. Non vaia ser que o debate histórico sobre o provincialismo berciano sirva para cuestionar o rexionalismo leonés unificador. Que do recoñecemento provincial berciano pode derivar a toma de conciencia social e a posterior reivindicación política do que nos corresponde por historia e pola descentralización que demandamos no século XXI.

                Un recente estudo, coñecido co rechamante título de “¿La venganza de los lugares que no importan?” (2025), de Ángel Martín Gómez, salienta que o leonesismo non ten seguimento na rexión do Bierzo. Alega o autor que a lexanía a capital de León dilue o voto da UPL. Ademais que “debido a la persistencia de una identidad berciana propia opuesta a la leonesa” resta poder ao leonesismo político. Nada novo baixo o sol!. Incluso un mapa do dito artigo teima en que na zona ocidental da provincia, a saber, Laciana, O Bierzo e A Cabreira a forza leonesista está devaluada polos votantes. Podemos dicir que o bercianismo social e político é un contrapoder para os leonesismo dende o comezo do período democrático. Ademais o leonesismo non ve con bos ollos o que podemos chamar a problemática berciana. Do máis aló do Manzanal, nin queren recoñecer a necesidade da autonomía política berciana através do Consello Comarcal ou o provincialismo, nin admiten a singularidade do Bierzo cultural e lingüístico do galego.

                Para o leonesismo que haxa concellos bercianos que haxan aprobado mociois a prol da autonomía do Bierzo é éxito sen igual. De onde non se tira case que nada, hai que conformarse con pouco. Pois mira que o leonesismo fixo sucesivos intentos por atopar seus votos na rexión do Bierzo, mais sen resultados positivos. Quen pode crer ao leonesismo político cando no pasado atacou o recoñecemento estatutario do idioma galego e denigrou a creación do Consello Comarcal do Bierzo como intento de dividir a súa provincia. Agora ben, o leonesismo non é de fiar porque non ten clarexo o que pretende para o seu. Uns falan dese país leonés (triprovincial), outros do Lexit uniprovincial, e os do alcalde de León queren a unión Asturias e León. Isto non é un proxeto de política autonomista, é mofarse dos cidadaos, tanto leoneses coma bercianos.

                Por todo o visto, ese multipartidismo leonesista, a revirada historiografía medievalista, a indefinición territorial e a falta dun proxeto autonomista para a rexión do Bierzo supón que as dúas zonas veciñas sigan polas dinámicas tradicionais de desencontro. León non pode aceitar a singularidade territorial, histórica e cultural que dende O Bierzo reclamamos para executar as políticas propias co noso autogoberno. Non importa canto tardemos en acadar nosos obxetivos políticos, porque o certo é que temos avanzado, apesares da resistencia chairega. Este é o caso da institucionalización do Consello Comarcal e a súa praxe política dende 1991. Ademais do recoñecemento estatutario do idioma galego (1997) e o seu emprego no ensino regrado, o que non ten conseguido o leonés. Pasemos dos que sempre nos din que hai que agardar ao que nos manden dende fóra. Iso fixemos cos que condicionaban a creación da nosa Comarca a ter antes unha Lei de comarcalización de Castela e León. Hoxe o leonesismo promete a nosa provincia para depois cando eles teñan a súa autonomía rexional. O Bierzo ten de seguir o seu vieiro de futuro.

O Bierzo, novembro de 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

VIAXE DE TÓDOLOS SANTOS PARA CHAVES

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

TÓDOLOS SANTOS POR CHAVES,

Por Xabier Lago Mestre.

A mañá está chuviosa en Ponferrada. Na parada hai varios viaxeiros que agardamos o bus para Chaves. A espera permite as presentaciois e os comentarios sobre o temporal de augas. Xa no bus recollemos a otros turistas en Camponaraia, Vilamartín e mailo Barco de Valdeorras. Pouco depois a suba para O Bolo, onde vemos as consecuencias dos lunes do verán. Tras muitas curvas chegamos á Gudiña. Todos abaixo para tomar o almorzo e estirar as pernas.

                De novo no bus, pola autoestrada A-52 até Verín, onde viramos para o sul, pola A-75 cara á desexada Chaves. Por fin, paramos na beira do forte de Neutel. Xa temos diante de nós a feira dos Santos. Estamos enriba da cidade lusa. Segue a chover. Ringleiras de postos de roupa ofrecen multitude de prendas a baixos prezos e de marcas ben falsificadas. Pola dereita, ropa interior, pola esquerda paraugas e chuvasqueiros. Os vendedores chaman a nosa atención de contino con berros cheos de boas ofertas. Entramos na avenida do Estadio, e novas ofertas de obxetos de coiro, máis adiante todo tipo de doces para rematar coa fame. Na praza rotonda atopamos a escultura dos Aliados, polos mortos na Primeira Guerra Mundial, sempre presente nas cidades lusas.

                Mais Chaves ten outros atrativos, o seu patrimonio monumental. Primeira paragem o forte de san Francisco. Fotos para o seu libertador a cabalo, o xeneral Silveira, e os canóns ameazantes da entrada. Varias rúas fan referencia ao pasado militar, terreiro cavalería ou Dragoes.  Agora a fortificación é un hotel. Entramos na zona vella, na procura do castelo. Eiquí só resta a torre da homenagem onde hai un museo militar. Vaia bo miradoiro da cidade e da ribeira do río Tamega. Neste altozano varios canons gardan o vello castelo. A poucos pasos os chamados Paços do concelho (Cámara municipal), tamén o museo da regiao Flaviense e a igreja matriz de santa María Maior. Non pasar por alto a coluna do Pelourinho, símbolo dos dereitos consuetudinarios locais, normalmente concedidos polos reis lusos. A baixada é para o río Tamega, onde non pode faltar a andaina pola ponte de Trajano. Recordemos que tivo un importante pasado romano, velaí as numerosas termas que conserva. Doutra ribeira existe o jardín público do século dezanove cun clarexo carácter aburguesado e coa tribuna dos músicos.

                Chega a hora do xantar. Tódolos viaxeiros agardamos baixo a chuvia o regreso do bus. Na portaequipaxes deixamos as numerosas compras na feira dos Santos. Nas aforas da cidade o noso restaurante agarda cos bos alimentos. Pimeiro uns entrantes de frituras, regados cos bos viños da regiao, depois un quente puré de verduriñas. E chega o bacallau asado con patacas. Non quedas con fame pois co bacallau sempre se repite. De postre, macedonia de froitas e un cafetiño brasileiro ben negro.

                Eiquí non hai tempo da sesta, de novo ao bus. Como chove outra vez con forza, os bercianos son levados para un amplo almacen ben abastecido, xa que non apetece a muitos mollarse máis. Outros voltamos á cidade de Chaves que sempre restan cousas de ver. Tras cruzar a ponte Trajano, agatuñamos pola rúa santo Antonio, toda zona comercial. No largo do xeneral Silveira tedes as letras publicitarias para facer a foto do recordo de Chaves. Logo para o pequeno museo ferroviario. Chaves estivo unida polo ferrocarril métrico de 97 kilómetros coa estación de Peso da Régua no val do río Douro. Estación que comunicaba coa cidade do Porto polo oeste e Barca de Alba polo leste con Salamanca. Outra cousa que abraia é ver a importancia que dan ás juntas de freguesías, nosoutros localizamos as sedes de santa María Maior (no centro) e Madalena nas aforas. Xa sabemos que esas feligresías son coma as nosas pedanías bercianas coas xuntas veciñais.

                Baixamos para os almacens ou lojas onde nos esperan os compañeiros do Bierzo. Todos máis cheos de bolsas de roupas, menaxes, viños e bacallau. No aparcadoiro vemos que hai outro autobús do Bierzo, logo non somos os únicos viaxeiros do norte. Sempre en novembro son muitos os que viaxamos para Chaves, por mor da feira dos Santos ou polos seus mercados semanas. Ademais din que o mellor bacallau se come en novembro sempre. Está mui ben viaxar a Portugal para darmos de conta da importancia de ter un idioma común que nos axuda na comunicación co noso galego. Quizais a fonética sexa diferente mais a escrita é máis doada se sabemos galego sen dúbida. Xa no bus, a escuridade da noite arroupa aos dormintes, mentres outros desfrutan dunha película do cómico Paco Martínez Soria. No vindeiro ano voltamos se a saúde acompaña.

O Bierzo, novembro de 2025.  

 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

ANTIGOS PROXETOS FERROVIARIOS NA REXIÓN DO BIERZO

LIBRERIAS SIMÓN Y QUIÑONES

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM

ANTIGOS PROXETOS FERROVIARIOS NO BIERZO,

Por Xabier Lago Meste.

O Goberno do Estado anuncia un novo estudo sobre o proxeto ferroviario para salvar o lazo da Granja de san Vicente. A verdade é que levamos tantos estudos prometidos que xa resultan difícis de crer. Todo isto recorda cando se fixeron os primeiros estudos e as posteriores obras ferroviarias do dito lazo. Daquela, na segunda metade do século XIX, houbo muitos problemas para atopar o trazado ferroviario, por mor do grande desnivel dende Brañuelas até a ribeira do Boeza. Ademais dos numerosos valegos que había que atravesar e dos túneis que tiñan que furadar. A todo isto engadimos a creba financeira da compañía ferroviaria debido aos numerosos gastos (infraestruturas, salarios, débeda dos créditos…) e os litixios coa veciñanza que protestaba pola perda de camiños rurais, pastoiros e fontes.

                Durante anos o ferrocarril só chegou só até Brañuelas (1868), logo os viaxeiros tiñan que apearse dos trens e coller dilixencias para O Bierzo e Galicia. Foi no ano 1881 cando se puido continuar a viaxe polo inaugurado ferrocarril a vapor. Posteriormente houbo que agardar a 1955 para conseguir a eletrificación deste complexo traxeto ,o que facilitou o transporte de carbóns bercianos para o resto de España. Agora levamos muito tempo agardando un novo traxeto ferroviario que acurte a viaxe para Castela. Pouco podemos facer xa os bercianos salvo agardar a necesaria decisión política do Goberno español.

                Aproveitando que o río Sil pasa por Ponferrada, queremos recordar outros proxetos ferroviarios que afectaron á nosa rexión do Bierzo. De seguro que as achegas históricas que imos publicitar van abraiar a muitos dos leitores. Ben, comezamos polas reivindicaciois de lucenses e vilafranquinos para facer un ferrocarril a vapor polo porto de Pedrafita. En 1879 demándase ese traxeto para unir a vila do Burbia coa capital luguesa. Para isto habería que construir un túnel para salvar o dito porto galego cunha lonxitude de 2.5 km. Unha obra impresionante para aquela época. O traxeto subiría polo Valcarce, con apeadeiros en Perexe, Trabadelo e A Veiga, a seguir por Becerreá, Baralla até Lugo. Volveuse á carga coa reivindicación galegoberciana en 1930, ante o goberno da ditadura, cunha entrevista co xeral Berenguer en Lugo da comisión vilafranquina. Alegábase que ese trazado era máis curto ca por Monforte, 87 km polo norte fronte a 167 km polo sul. Por suposto, non se atopou financiamento público nin privado capaz de botar as vías nesta rexión tan montañosa. O xornal “El Ideal Gallego” publicaba “el gran momento de una comarca. El Bierzo y Galicia. El ferrocarril de Villafranca a Lugo” (1929).

                Vilafranca do Bierzo non se deu por derrotada co fracaso do ferrocarril para a capital luguesa. Resulta que tamén se reivindicou o trazado até Vilaodrid, coa súa conexión para Ribadeo (1918). Tratábase de poder tirar os minerais de ferro de Lugo e carbóns do Bierzo polo porto mariñeiro de cara aos mercados nacional e internacional. Vilafranca estableceu mui boas relaciois estratéxicas con Ribadeo, velaí que se puxera o nome de Riabadeo á popular rúa da Auga da nosa vila. Este trazado tiña 151 km por zona ben montañosa que esixía muitas infraestruturas ferroviarias, a saber, pontes, túneis, salvar desniveis, estaciois…

Houbo bercianos que defenderon con forza as comunicaciois coa Galicia cos seus numerosos artigos xornalísticos. Este foi o caso do presbítero de Vilafranca, Manuel Santín. Este escribe a prol do ferrocarril Vilafranca a Lugo e da chamada “autopista” Madrid A Coruña (1929). Outro tanto acontece co escritor Antonio Carvajal que, ante o grave abandono institucional, “desde tiempo inmemorial se halla huérfana de toda protección por parte de los Poderes públicos”, por iso defende a unión con Galicia, “la idea de pedir la anexión a Galicia, fundándose no solo en la proximidad (…), no es más que una prolongación de Galicia” (Las Riberas del Eo, 1934).  

Outros proxetos ferroviarios foron presentados por Julio Lazúrtegui quen quería crear a nova Vizcaia en Ponferrada cos seus altos fornos de siderúrxia. El propuso un trazado co país luso, “y próxima a Portugal, cuyo acercamiento se impone mediante un ferrocarril directo de Bragança a Ponferrada” (Mercurio, 1920). Ademais doutros de Toreno coa Robla e san Esteban de Pravia con Villablino. O xeneral berciano, Severo Gómez Núñez, tamén fixo referencia ao ferrocarril de Ponferrada a Seabra, “a través de la sierra de la Cabrera, llena de riquezas que hoy se pierden lastimosamente” (Luz de Astorga, 1927). O escritor berciano, Alberto Carvajal A. de Toledo, propón otros trazados alternativos, “cuenca de Fabero puede comunicarse con el de Cacabelos y también con el actual de Villablino a Ponferrada con poco gasto” (Las Riberas del Eo, 1928). Dito autor engade a proposta das minas de Formigueiros para O Cebreiro. Mentres que o enxeñeiro Juan Bautista Neira de Nogais achega un tren con túnel en Burbia para A Leitosa, así coma outro túnel por debaixo de Candín para saír á terra de Cervantes, segundo nos conta o dito Alberto Carvajal.

                Quen si saíu adiante foi o ferrocarril métrico de Ponferrada a Villablino (1918), empegado para a saída de carbón das concas mineiras. Nesta contorna houbo o proxeto ferroviario de Villablino ao porto de san Estaban de Pravia, por Cangas de Narcea, para exportar o carbón lacianiego. Este trazado tiña 124 km cun túnel de 3 km en Caboalles e Cerredo (La Correspondencia de España, 1920). Proxeto que se retomou en 1945 pola Deputació asturiana sen éxito. Desta zona tamén é o trazado ferroviario que partindo de Lugo, ía para Meira, logo a Ibias, continuar por Tormaleo e rematar en Villablino (La Voz de La Verdad,1925).

                Outros proxetos galegos periféricos só tiveron existencia nos planos. Caso do que unía Baralla con Vilalba, Mondoñedo, Barreiros e Ribadeo (1900), cun total de 147 km. Ademais temos esoutro que vencellaba Becerreá co Sarria, eiquí con saídas para Lugo e Monforte (La Voz de Galicia, 1900). 

De volta na rexión do Bierzo, houbo o proxeto ferroviario de Brañuelas para Villablino. Trátase dun traxeto polo val do río Tremor e serra da Granda, onde había que facer un gran túnel de 1000 m para pasar através do val Gordo para Murías de Paredes. E pequenos ramais ferroviarios houbo en Villablino (Villaseca e Caboalles), en Torre (Antracitas santa Cuz e Brañuelas), Albares, La Silva, La Granja e Fabeiro (mina Julia).

A Minero Siderúrxica de Ponferrada tivo minas de ferro en San Miguel de las Dueñas con cargadeiros para trens de Renfe, e en Calamocos con pequeño ferrocarril propio. Sen esquecer os ramais ferroviarios da fábrica da luz, Compostilla I, Cubillos e cargadeiros do barrio da Placa de Ponferrada. Máis lonxe a dita MSP tivo un cargadeiro de ferr na ría de Vigo, en Rande (1960-70), a onde chegaba o mineral berciano con trens da Renfe. Mineral que era exportado para Inglaterra e Alemaña. E cercano estivo outro cargadeiro marítimo (1925), da “compañía Minerales de Hierro de Galicia”, e que serviu para exportar o wolframio galego, mentres que a meirande parte do berciano viaxaba en camións até o porto da Coruña.

O Bierzo, outubro de 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

AQUELES IRMANDIÑOS DO BIERZO.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

LIBRERIAS SIMON Y QUIÑONES.

AQUELES IRMANDIÑOS DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Chegan os irmandiños do Bierzo mediante unha nova recreación histórica coa toma do vello castelo de Ponferrada. A posta en escena de semellante escenografía ben que atrae a numeroso público. O relato histórico que nos queda lóxicamente é parcial porque prima a teatralidade. Velaí a luita entre caballeros señoriais e mailos irmandiños populares. Por iso quizais conveña profundar na historia deste conflito antiseñorial achegando datos descoñecidos para a meiande parte dos bercianos.

                A chamada revolta popular irmandina tivo lugar nos anos 1467 a 1469. O contexto histórico estaba dominado polo réxime señorial, onde as clases privilexiadas, a saber, grandes señores laicos e eclesiásticos controlaban as súas terras e seus vasalos. Por suposto, os señores competían entre sí de xeito belicoso, ademáis de presionar aos seus vasalos cunha forte imposición fiscal e xurisdicional. Son tempos en que a Coroa de Castela estaba en crise porque distintos pretendientes competían polo trono. A todo isto había que engadir as malas conxunturas económicas, crises agrarias, desastres climatolóxicos (chuvias, xeadas, secas…). En fin un ambiente social mui conflitivo de luita interclasista.

                Polo que se concreta no Bierzo, eiquí había varios grandes señores (conde de Lemos, conde de Benavente, marqués de Astorga…) que pugnaban entre eles. No caso concreto do Lemos, a documentación histórica lemos, “conocio al dicho conde ser ombre muy poderoso e mandava e señoreava toda esta provincia del Vierzo”. Señoreaba, é dicir, gran abusador desta rexión. E isto era así porque nin a Coroa nin os poderes eclesiais (bispados ou moásticos)  podían enfrontarse ao seu poder militar, e muito menos os vasalos propios ou alleos.

                Como ben podemos supoñer, non temos muitos documentos históricos que relaten estes acontecementos irmandiños. Agora ben, sabemos o que acontecera nas terras do mosteiro de Espiñareda, onde había un grupo irmandiño, “estando el concejo, juez e omes buenos de terra de San Andrés d´Espinareda, paresçio don Ares, abbad del dicho monasterio de Sant Andrés, et dixo que como mejor podía e devia como señor de la dicha terra requeria et defendia a los dichos consejo e omes buenos que non entrasen en la hermandad sin su licencia e que presto era de faser e dar licençia para todas las cosas que fuesen servisyo de Dios, e de nuestro senor el rey et de su monasterio e del señor conde de Lemos”. Vemos a preocupación do abade porque os vasalos non se integren na irmandade sen a licenza dos señores en xaneiro de 1467.

                Por suposto, os irmandiños bercianos tiveron a forte oposición dos grandes señores locais (laicos, monásticos e eclesiásticos) que veían un certo perigo nas demandas populares de maior xustiza social ante tantos abusos dos poderosos. Ademais reparamos na persecución que os irmandiños galegos fixeron ao conde de Lemos até chegar fronte o seu castelo de Ponferrada. Podemos dicir que houbo dúas colunas irmandiñas, unha entrou polo porto do Cebreiro, e que atacou os castelos do val de Valcarce (Serracin, Valboa e Corullón). Outra vangarda irmandiña atravesou Valdeorras, onde derrubou os castelos do Castro (O Barco) e O Bolo, para logo continuar posiblemente contra os castelos de Lusío, Pena Ramiro, Pena Vellosa e Cornatelo. O que se confirma é que os irmandiños cercaron a fortaleza de Ponferrada, polo que o conde de Lemos tivo que fuxir para terras leonesas.

                Os comandantes irmandiños eran case sempre fidalgos descontentos cos abusos da alta nobreza. No Bierzo temos o caso da rebelión do señor de Arganza que foi saeteado por orde do conde de Lemos e os seus bens confiscados e cedidos (fialdados) para outro seu criado. Sabemos que o conde de Lemos foi con vilegos de Cacabelos, Vilafranca e Ponferrada para Madrigal das Altas Torres (Avila), á xuntanza da Santa Irmandade de Castela (febreiro de 1468). Eiquí pedíu  axuda contra os irmandiños bercianos e obtivo unha resolución para que os rebeldes depuxeran as armas e non atacasen os seus castelos. Está clarexo que o conde de Lemos contaba con apoio nas principais vilas do Bierzo, e posiblemente menos nas zonas rurais, casos de Espiñareda, Arganza e  Carracedo. Por outra parte, dicir que os territorios estremeiros do reino de Galicia apoiaron a rebelión irmandiña, exemplos das bisbarras de Navia, Burón e Seabra. Nesta comarca houbo unha forte represión polo conde de Benavente con incluso a queima dunha localidade proirmandiña (Cobreros), o cal señor “mando poner fuego al lugar, y que todo se quemó y que quedaron perdidos” (Isabel Beceirro Pita).

                Por suposto, as forzas señoriais, ante o forte empuxe irmandiño, sufriron a retirada das súas posesiois. O conde de Lemos pasou para León onde vendeu as súas xoias na xudería e poder pagar un exército mercenario. Así o contraataque señorial estivo comandado polo conde de Lemos dende León, Ponferrada até Lugo. Outra fronte señorial viña dende Salamanca cos Fonseca e conde de Benavente pola Seabra. Foron mui importantes as negociaciois interseñoriais, caso do conde do Lemos co seu inimigo, o futuro marqués de Astorga.  O conde recoñeceu que se viu forzado nesta alianza estratéxica, “haría donación (de Chantada e Sarria) quel marques le pedía por librarse de el y que cesasen las armas, mas que la haría forçado y contra su voluntad”. Todo fora por acadar a unión señorial conxuntural contra dos irmandiños. Estes, co seu voluntarismo propio das tropas populares, pouco puideron resistir ante os varios exércitos señoriais, profesionais e ben organizados.

                Trala derrota militar irmandiña, o poder señorial forzou a represión de varias formas. Hou execuciois, castigos, encarcerementos, confiscaciois de bens e traballos forzados (serventías). Estes últimos consistion por exemplo na reconstrución dos castelos derrubados, “e vido que para haser la fortaleza de la villa de Ponferrada traya los ombres de las abadyas, así como de San Pedro de Montes e de Santa Marya de Carrazedo e de Sant Andres de la Espinareda, e los trya para la dicha fortaleza e les mandaba como a sus vasallos”.

                Por mor dun preito señorial entre vasallos e maila abadía de Carracedo (1513), os primeiros alegaron que o conde de Lemos creou novos impostos agrarios, “quando las hermandades del Vierzo despues volvió, avya empuesto estos quartos e quintos en los lugares de la abadia y términos de Faveiro y campo de Naraya”. Curiosamente, a imposición dos ditos quintos por roturar novas terras tamén foi obxeto de preito en Castro Caldelas contra dos condes (1523). O conde de Lemos tamén foi acusado por crear localidades en territorios que non eran seus, casos de Fontes Novas e Campo xunta Ponferrada).

En fin, os poderes señoriais impuxeron finalmente a súa parcial xustiza aos vasalos derrotados. E a alta nobreza voltou a guerrear entre eles, como o conde de Lemos contra o conde de Benavente pola hexemonía na Galicia oriental. Sen embargo, unha nova xeira estaba a piques de comezar. A sucesión no condado de Lemos, a decisión real de dividir o dito condado, a rebelión señorial contra a Coroa (1485 e 1507) e certas sentenzas contrarias provocaron a derrota dos Lemos. Os Reis católicos tomaron o control do Bierzo, creando a provincia, fixando a súa capital en Ponferrada, establecendo correxidores reais e executanto a súa xustiza real. Non gañaron os irmandiños mais de seguro que muitos deles tiveron o consolo de ver o novo asentamento do poder real no Bierzo.

O Bierzo, outubro 2025.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

O DÍA EUROPEO DAS LINGUAS REXIONAIS

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL, 

librerías Simón y Quiñones de Ponferrada

O DÍA DAS LINGUAS EUROPEAS NO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Polo 26 de setembro os europeos sentímonos orgullosos de celebrar o Día das linguas europeas. Festa dos falantes dos idiomas oficiais e tamén do resto de linguas non oficiais. Recordamos que os estados aprobaron a chamada Carta europea das linguas rexionais e minorarias. Carta que se executa polos estados de xeito desigual. A título de exemplo, en España acontece que falantes do mesmo idioma galego non temos recoñecidos os mesmos dereitos. A saber, os falantes de galego no Bierzo somos considerados de segunda categoría polo ordenamento lingüístico español. E así é por mor dun lindeiro administrativo que afasta Galicia e O Bierzo nos niveis provinciais e autonómico. O poder político ben sabe dividir certas comunidades culturais, coa axuda do seu dereito lingüístico, para no fondo devalualas e rematalas.

                A seguir queremos reflexionar sobre o ativismo político contra das linguas minorizadas. No Bierzo ben sabemos disto trala longa experiencia de séculos. Sen embargo, imos deternos nas últimas décadas para atopar exemplos das dinámicas antigalegas. Quen non recorda cando se recoñeceu o galego no Estatuto de autonomía de Castela e León no ano 1999. Daquela o leonesismo político e cultural protestou porque o galego non existía no Bierzo, senón o súa fala  galegoleonesa que agora estaba ameazada por un idioma foráneo. Logo aconteceu a execución da materia de galego voluntario nos centros escolares do Bierzo (2002). De novo o leonesismo atacou este avance pedagóxico porque se trataba dunha colonización cultural, dunha imposición lingüística galega, etc. Ante a demanda de miles de alunos bercianos por esta nova opción lingüística, calaron as acusaciois cazurras paseniño. A upl máis antigalega maniféstase na súa proposta de supresión do galego no Estatuto de Castela e León (2005). Co recoñecemento expeso do galego no articulado da Lei da Comarca do Bierzo (2010) tivemos que soportar novos ataques do outro lado do Manzanal. 

                O leonesismo dedica tódolos seus esforzos políticos en atacar o galego. Mentres a súa lingua leonesa esmorece e non consegue os avances do galego no Bierzo (recoñecementos legais, ensino, prestixio lingüístico, dixitalización, difusión televisiva…). Resulta que a dinámica política leonesista non ten xeito. Temos máis exemplos. Cando se formula a proposta de establecer sinais de tráfico en galego no Bierzo, novos ataques da upl (2023). Pouco depois, neste ano 2025, a upl pide sinalización en leonés nas autoestradas e carreteiras autonómicas nas entradas á súa rexión leonesa. Qué ben!, sinalización en leonés si, mais non para a sinalización en galego no Bierzo. A coerencia cazurra sempre está mui presente no seu ideario político.

                Reparamos agora en que a linguaxe é a expresión do pobo e tamén do poder, polo que pode ser expresión de ideoloxías concretas. Todos ben sabemos como se manipula a linguaxe con intenciois comerciais, relixiosas ou políticas para divulgar concretos relatos interesados. Os políticos fan iso coas linguas. Na Constitución española, no seu artigo 3, hai referencias á lengua castelá, as linguas oficiais e as otras modalidades lingüísticas. Se o galego do Bierzo non é oficial, será unha modalidade lingüística?. Cando se pretende a xerarquización lingüística pois se provocan extrañas consecuencias. No Estatuto de autonomía de Castela e León temos o artigo 5. Nel hai referencias ao castelao, presente nos “ámbitos educativo, administrativo y cultural”. Este mesmo recoñecemento non acontece para “la lengua gallega”, mentres que o leonés resta coa indeterminación ídiomática (lingua, dialeto ou fala?). En fin, de novo a forzada xerarquización lingüística provoca desfeitas legais.   

                No mes de setembro do hogano tivemos a visita en Ponferrada do deputado de cultura da Deputación de León. Este político upeleiro foi quen tivo a iniciativa de defender a súa identidade leonesa fronte ás presuntas manipulaciois e desinfomaciois dos medios de comunicación de Castela. Pois ben, comentando a presenza do idioma galego no Bierzo declarou, através da rede social Facebook, que “claro que sabemos que falais un dialecto galego, pero tamén un dialectos astur-leonés” (18 setembro). Para este político leonesista no Bierzo non falamos o idioma galego senón o dialeto galego, coa súa intención de desprestixiar nosa lingua. El semella saber máis cós filólogos cando estes se refieren ao idioma galego do Bierzo. Os filólogos de hoxe, sexan galegos, asturianos ou bercianos defenden a existencia de tres linguas na rexión berciana. Por suposto que houbo estudosos que teimaron na singularidade teritorial berciana, na súa mestura lingüística, divulgando expresios mui localistas. Son os casos de Antonio Fernández y Morales (dialecto berciano, 1861), Francisco González González (“un nuevo producto hablado, el berciano”, 1983) ou Jesús García Garcia (berciano, 2011).

     

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es