A TOPONIMIA MEDIEVAL NA REXIÓN DO BIERZO.

libreriacajondesastre.com

A TOPONIMIA MEDIEVAL BERCIANA,

Por Xabier Lago Mestre.

Os historiadores axudamos a coñecer o pasado do Bierzo. Por mor da documentación dos mosteiros podemos saber de materias lingüísticas como a toponimia. Complexo tema este dos topónimos pois teñen mudado ao longo dos tempos. As veces o nome dun predio agrario foi posto polo seu propietario, tamén unha paraxe pode ser nomeada por unha localidade através da decisión comunal do seu concello. Por suposto, papel salientable xogaron os diversos poderes (señoriais, reais, fiscais, militares…) que fixaron os termos toponímicos polas súas decisiois discrecionais.

                O poder institucional ten medios abondos para impoñer a súa ideoloxía lingüística (real, eclesial, militar, policial…) ao pobo subordinado (vasalos, fregueses, pecheros, etc). Como os ditos poderes controlaban a escritura non houbo problema para fixar a toponimia que o pobo só coñecía de xeito oral. Hoxe, trala consulta dos tombos e cartularios monásticos podemos coñecer parcialmente esa toponimia medieval. Toponimia que chega a nós un chisco alterada porque os documentos orixinais daquela época xa non existen, e tiveron que ser os escribanos posteriores os que copiaron aqueles vellos documentos deteriorados polo devir do tempo histórico. As veces os ditos copistas da Idade Moderna ben puideron atualiza os vellos topónimmos bercianos. Aínda así veremos unha relación de topónimos bercianos ben galeguizados.

                Comezamos pois co coñecido como Cartulario do mosteiro de Carracedo. Atopamos a refererencia a “Vila de Palis” (1256), e posteriormente “Vila de Paos”, ademais doutros como Sant Pedro de Devesas, Vilanova, Vilaluz ou na ribeyra do Sil (1282). E perto temos “a vila de Toural, su signo de san Chistovao” (1274), por suposto, Toural dos Vaos.

                Outras localidades ben coñecidas son “o en a Faba quisier comer” (1277) ou “villa que dicen Cantexeira en termino de Valcarcer” (1267). Por suposto, noso ben coñecido río Valcarce sempre ten sido alterado polos erros de Valcarcel e Valcarcer. Pasamos a outra zona, “pronunciaron na vega de Fryeira” (1279), ben claramente galeguizado, hoxe tamén castelanizado. Tamén atopamos os topónimos “Corillon” e “Curillón” (1331 e 1326). Non falta “Oyteiro de Curillón” (1366) que mudou pola forza a Otero castelao.  

                Nunhas ocasiois xorden curiosidades como que nun mesmo documento atopamos “morador en Cacavellos” e “notario público en Cacavelos” (1283). Por suposto trátase desa xoguetona grafía l/ll que tamén está presente en Villela (1262). Todos ben sabemos do priorato de  Vilela, xunta Vilafranca, que pertenceu ao mosteiro de Samos de Lugo. Así está recollido noutro documento de 1274, “quanto tenia en Vilela que jaz cabo Villafranca, su signo de sant Martha”.

Vilafranca, dende que deixou de ser a antiga localidade de Burbia, pasou a chamarse “Villafranca”. Neste sentido de seguro que houbo influenza toponímica da dobre oficialidade establecida polo poder relixioso, abadia de Cluny, e pola concesión real do foro bono do rei Alfonso IX en 1192. A nivel institucional, Villafranca sen dúbida na documentación, a nivel popular podería dicirse Vilafranca en galego. Velaí a necesidade de tradución ao romance galego do dito foro real. Algo que tamén acontecera co foro de Seabra, concedido polo rei Alfonso X en 1263, “toviemos por bien de lo mandar romançar e escrivir en este nuestro privilegio por lo puediessen entenden los legos tan bien como los clérigos”. Curioso resultan os intentos de galeguizar “santa María de Crunnego” (1312), esas nn que representan ñ coa terminación -ego.    

Tamén atopamos “quanto herdamento havemos en Quillous” (1277), topónimo castelanzado na atualidade. Outro topónimo mui alterado ten sido “sobre heredades al Castro de la Ventosa” (1265), en galego da Ventosa co seu artigo feminino, que se altera hoxe por algúis en Castro Ventosa polo reducionismo comunicativo que suprime artigos determinados. Demais documentos do mosteiro de santo Andrés de Espiñareda recordan “san Martino de Peneyros” (1311 e 1395), Pieiros coa terminación ben galegueira.

Polo norte da nosa rexión, temos “san Pedro de Oleyros” (Espiñareda, 1390) que se castelanizou posteriormente. En galego mantéñese o val de Fornela fronte á leonesización en Forniella. Na documentación medieval “Fabeyro so campana de san Nicollao” (Espiñareda, 1390) para nada Fabero castelanizado de hoxe. Por suposto, sempre foi “Veiga de sant Andrés” (Espiñareda, 1336), deturpada en Vega. Mentres que os escritos manteñen A Veiga do Valcarce, si, con artigos determinados incuestionables que se manteñen durante a Idade Moderna (séculos XVI ao XVIII) .

Incluso lemos “habemos en Cubelos, casas, casares, etc” (1286), hoxe coñecido como Cubillos.  Pola contorna temos “Pousada de Rio” (Espiñareda, 1341), localidade asolagada polo encoro de Bárcena no século XX. Non falta “Colombranos” (Espiñareda, 1340) transformado en Columbrianos. Outro termo é Montellos, “noso solo de Montellos” (Carracedo, 1285), hoxe castelanziado en Montejos. Fontes Novas (Carracedo, 1315), localidade perto de Ponferrada segue así no século XV. Outros topónimos desta zona son Orbanallo (Ozuela), Compostela e “sant Salvador de Quintanella” (Carracedo, 1347), estes dous últimos despoboados.

Ponferrada conseguíu manter o seu nome galego quizais pola presenza dos condes de Lemos e ser zona galegofalante. Vén de lonxe “Ponferrata” (Carracedo, 1266) , mentres que nas zonas astur-leonesas tenden a dialetizar en Puente de Fierros, pozo Fierro (A Cepeda), Cruz de Fierro (Maragatería), etc. Houbo tamén un intento de leonesizar Bienvibre (Espiñareda, 1372), como ben sabemos resta por hoxe a forma Bembibre, igual que outras muitas localidades de Galicia.

Non falta unha breve mención aos topónimos menores. Exemplos urbanos son “la ponte de Cacavellos” (Carracedo 1333), de novo a ponte en feminino galego.  “Cimenterio de la Edrada” (Carracedo, 1356) co artigo topónimo galego castelanizado. “Rúa del Camino francés” (Carracedo, 1431), ademais, en Vilafranca “vay da porta da Rúa e topa no río” (Carracedo, 1427). Nesta vila xorde a Rúa como a principal vía, popularmente coñecida como da Agua, e tamén Rúa Nova na zona da Anunciada. 

O Bierzo, marzo de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

35 ANIVERSARIO DA COMARCA DO BIERZO.

libreriacajondesastre.com

35 ANOS DA COMARCA DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Pola Lei autonómica de 14 de marzo de 1991 creouse a Comarca do Bierzo, logo hogano cumpre 35 anos de existencia. Estas décadas pasadas non ten sido doadas. Recordamos os rexeitos dos presidentes da Deputación de León. O Agustín Turiel declaraba que se inhibía na posta en macha da Comarca (agosto de 1991), e o seu sucesor, José Antonio Diez dixo non querer transferir e abogaba incluso pola supresión del Consello comarcal (agosto de 1999). Tamén tivemos que aturar co lento proceso de descentralización da Junta de Castela e León. Velaí a supeditación do funcionamento do Consello Comarcal á sinatura dos convenios de colaboación coa dita Junta, dos cais xa van tres en vigor.

            Os problemas continúan neste ano 2026. Seguimos sen unha sede axeitada que dignifique nosa institución berciana. Temos unha financiación condicionada, primeiro da Junta e logo da Deputación provincial. Estas dúas instituciois foráneas ben saben que quen controla os cartos fixa relaciois xerárquicas coa Comarca. Sabemoss que nin a lexislación estatal nin a autonómica favorecen o desenvolvemento das comarcas no Estado español. O que se protexe son as provincias porque son parte da administración estatal e autonomica.

            Non son bos tempos para a descentralización territorial. Hai novos partidos que pretenden desmantelar o estado autonómico, partidos de esqueda que pasan xa da comarcalización xeral e cunha dereita que fracasou na creación daquelas unidades funcionais. Ante esta mala conxuntura política, O Bierzo está ben protexido. Recordemos que a nosa Comarca ten un recoñecemento mediante lei orgánica no Estatuto de Autonomía de Castela e León (art. 46.3). Logo nas Cortes autonómicas non poder suprimir dita Comarca, nin a Junta de Castela e León pode pasar de apoiar o Consello Comarcal por obriga legal.

            No caso da Deputación provincial fai a mínima descentralización na Bierzo. Ten unha subsede da Deputación en Ponferrada, e cedeu parte das pequenas obras das pedanías, o asesoramento a municipios e o banco de terras. Sen embargo temos que aturar que o seu Instituto Leonés de Cultura xestione e conceda as subvenciois sobre a lingua galega. É dicir, dende León dan cartos para fomentar o galego no Bierzo. Leoneses que non saben galego deciden o futuro do noso idioma. Mellor exemplo de centralismo cazurro imposible!.

            Resulta lóxico que aproveitando este 35 aniversario da Comarca do Bierzo propongamos a reforma da Lei autonómica correspondente. Así sería xusto recoñecer na Exposición de motivos a referencia expresa á traxetoria institucional do Bierzo, caso das dúas provincias históricas, a do Antigo Réxime (1486), a liberal de Vilafranca (1821) e mailos partidos administrativo e fiscal de Ponferrada (XIX). Este pasado provincialista non pode ser ignorado á hora de fixar a nova institucionalización do Bierzo no século XXI xa que se basean en aspiraciois sociais e singularidades históricas.

            Xa no tema do articulado, hai que fixar un maior respeito á demarcación territorial do Bierzo. Este espacio está recoñecido polas leis orgánica (2007) e autonómica (1991) e debe de ser protexido polas outras instituciois, casos da Junta de CyL e Deputación provincial. Calquera nova ordenación territorial (provincial, turística, xeográfica, etc) ten de respeitar a presenza previa da Comarca do Bierzo. En relación con este tema da territorialidade hai unha derivada. Referímonos ao recoñecemento da circunscrición eleitoral berciana por mor da singularidade territorial, histórica e legal. Baste recordar que outras comunidades autónomas si admiten distritos internos, exemplos de Murcia e Asturias.   

Pola outra banda, se no Bierzo está recoñecida a comarcalización será por algo. Logo calquera servicio comarcalizado, da Junta e da Deputación, deberían por principio estar descentralizados na nosa Comarca. Os principios de subsidiaridade e da administración máis próxima ao cidadao deben primar a prol do Consello Comarcal. Isto debe aplicarse para as competencias coma parques de bombeiros, lumes forestais, recollida do lixo, reciclaxe, xestión urbanística, recadación de tributos locais, etc.

Hai outras demandas competenciais que teñen a súa lóxica dende O Bierzo. Temos o caso da lingua galega. Non se entende que este tema de singularidade cultural non se xestione  polo Consello Comarcal pola falta de financiamento. Hai que crear un servizo lingüístico comarcal de apoio aos entes locais (concellos e pedanías). As competencias culturais da Junta e da Deputación deben ser transferidas para poder fomentar o galego axeitadamente. Igualmente fai falla recoñecer a capacidade de fixar unha ación exterior, de fixar convenios culturais con instituciois de Galicia. O fomento do galego non é unha cuestión illada do Bierzo, necesitamos a cooperación estreita de Galicia neste tema sobrandeiro.

Neste apartado cultural xa vai sendo a hora de cavilar na creación dun arquivo e biblioteca rexional do Bierzo. Somos muitos os bercianos que temos documentación histórica valiosa que queremos doar a ese arquivo berciano. E o mesmo podemos dicir de libros, fotografías, xornais, etc. Necesitamos ese arquivo para ter memoria do noso pasado e que sirva de experiencia coletiva para as xeraciois que veñen. Por suposto, propoñemos que a súa localización futura sexa en Vilafranca, a capital cultural do Bierzo.   

Outro tema sobrandeiro é acadar a capacidade de iniciativa lexislativa para a nosa Comarca. Se os concellos teñen recoñecida esta competencia, o Consello berciano tamén debería ter esa intervención política ante as Cortes de Castela e León. Hai que permitir esta iniciativa política ao Bierzo para formular propostas de lei, proxetos, informes, memorias, etc. Certas singularidades do Bierzo, territoriais, culturais, lingüísticas, etc precisan deste instrumento de actuación política para ter visibilidade foránea.

Vimos dunhas eleciois autonómicas onde o debate territorial e autonomista do Bierzo pasou de longo, salvo para o bercianismo. Alguis partidos cren que coa concesión da Comarca xa teñen o traballo feito. Diso nada, hai que desenvolver a Lei da Comarca a nivel competencial e incluso modificala para dar cabida ao recoñecemento pleno das singularidades que temos. Ninguén pode entender que nosa simboloxía berciana, plenamente consolidada estea agochada no texto legal, ou que non se faga case que nada polo galego a nivel administrativo. Por iso os bercianos non permitiremos que se consuma paseniño a comarcalización baixo os mínimos que fixaron os políticos de Valladolid e León.

O Bierzo, marzo de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A EMIGRACIÓN DO BIERZO EN AMÉRICA.

libreríacajondesastre.com

A EMIGRACIÓN BERCIANA EN AMÉRICA,

Por Xabier Lago Mestre.

Son muitos os bercianos que emigran por razois académicas ou profesionais da nosa rexión. Feito que todos sentimos porque sabemos que alguis machan para non voltar. Agora ben, houbo nos séculos pasados outras emigraciois máis duras.  A fines do século XIX a enfermidade da filoxeira provocou a perda de milleiros de vides. Isto provocou a perda de traballo agrario e maila forzada emigración dos labregos viñateiros para América. Logo, na segunda metade do século XX, tivemos unha nova vaga de emigración para os centros industriais de España e de Europa, Alemaña, Franza, Suiza, etc.

            Nesta ocasión queremos falar da dita emigración para América por mor da leitura do libro Semillas de León en América (2024). Trátase dun estudo dos emigrantes leoneses en Hispanoamérica. Por suposto, a meirande parte do libro dá protagonismo á emigración leonesa. Agora ben, hai un apartado que fai fincapé nas referencias á emigración berciana. Resulta que nun principio os emigrantes organizáronse alén do océano por comunidades comarcais, casos de Sayago, Maragatería e O Bierzo. Esta organización dos bercianos de aló é descoñecida para a meirande parte dos bercianos de eiquí. Por iso imos pescudar nalgúns datos de interese.

            En Bos Aires os bercianos organízanse no chamado Centro Berciano a fines de 1914. Segundo o autor, Juan Alvarez Domínguez, hai muitas referencias na documentación á rexión do Bierzo, non así á comarca. Logo temos unha territorialidade clarexa na rexión. O autor teima que esta referencial rexional no es casual y respondería a una intencionalidad manifiesta de los redactores. Ademais, no libro dos Estatutos do Centro Berciano xorde como símbolo identitario o escudo da ponte de Ponferrada coroada.

            O dito autor relaciona este ativismo emigrante co bercianismo primario, como sentimento de arraigo coa terra nai, e nega unha reivindicación política porque non se menciona a provincia de Vilafranca. Abraiante resulta que o Juan Álvarez Domínguez tampouco nomee a provincia do Bierzo, creada en 1486, e presente ao longo da Idade Moderna. A historia sempre é utilizada segundo os intereses leonesistas. Nos Estatutos lemos amor a su patria y a su región, en clarexa competencia nominativa coa región leonesa. Recordemos que existía o Centro Región Leonesa e ámbolos dous utilizaban a denominación rexional para reafirmar a súa territorialidade respeitiva, nada de subordinación berciana.

            O Juan Álvarez Domínguez salienta la personalidad identitaria para con los que un porcentaje de los bercianos se definan (y se identifican). Todo o cal leva a procurar a diferenciación cos veciños. Ademais, o autor comenta que ámbolos Centros Leonés e Berciano son coetáneos, logo hai ánimo coletivo de separación das dúas organizaciois.

            O libro refírese aos intentos de unión entre os centros leonés e berciano (ano 1922). Todo semella indicar que houbo varias negociaciois mais foron negativas, arribándose a la conclusión de que no puede hacerse nada favorable por ser inadmisibles algunas condiciones (páx. 243). Posteriormente, retoman as negociaciois mais a delegación leonesa determina en vista de que nuestros delegados no merecen confianza (al parecer) a dicho centro (berciano), se dé, por terminado el asunto. Logo novo fracaso nun acordo final de unión, León sen O Bierzo. Por un informe da asemblea xeral leonesa, de 1923, sabemos o problema de entendemento cos bercianos, por desear condiciones inaceptables, tales como cambio de designación para nuestra asociación. Por mor doutro documento, concretamos esas demandas bercianas, cambia la denominación amplia y aunadora de Región leonesa. Lamentablemente las fusiones no tuvieron éxito. O Bierzo pretendía ter un recoñecemento da súa denominación e territorialidade.  

            Por suposto, co paso do tempo a existencia do Centro Berciano non foi doada. Os centros comarcais tiveron problemas para existir pola escaseza de socios, problemas de financiamento, consecución de locais e custo dos servizos prestados. Aínda así ben sabemos do esforzo do Centro Berciano para crear a escultura da Carrasca de Ponferrada, en homenaxe a Enique Gil y Carrasco (1926). Trala desaparición do Centro Berciano (1930) muitos bercianos pasaron a formar parte do Centro Región Leonesa. Na súa revista León xorden variadas e parciais informaciois sobre a nosa rexión. Un emigrante leonés en Arxentina, escribe nesa revista de 1934, sobre Ponferrada que otra diversidad de tipos que intercambiando en sus conversaciones muchas palabras en bable leonés, el primer idioma castellano, chocando abiertamente con el idioma actual. Abraia que ese leonés confunda o galego do Bierzo co seu bable. Mentres que o político republicano leonés, Félix Gordón Ordás, publica un libriño titulado La Región idiomática del Bierzo (1935) onde se recoñece o idioma galego.

Un aspecto curioso que o autor do comentado libro descoñece son as relaciois entre o Centro Berciano e a emigración galega. Temos numeros datos sobre os contactos entre bercianos e galego en Arxentina. A Agrupación instructiva de Frades organizou aos bercianos (xornal Correo de Galicia, 1926). O chamado grupo os Amigos do Bierzo aproveitan o xornal El Despetar Gallego (1926) como medio de comunicación cos seus asociados. Este xornal foi o medio de difusión da Federación de Sociedades Galegas que cede aos bercianos a súa sede na rúa Balta de Bos Aires. O Congreso da Federación de Sociedades Galegas (1927) aproba extender su obra cultural a la región berciana y que El Despertar Gallego gallego publique información de dicha región como de cualquier punto de Galicia. Tamén o xornal El Heraldo Gallego fixo a mesma política de promoción da Casa do Bierzo (1927).

Por suposto, dende os xornais de Galicia non faltaron os artigos sobre a territorialidade e lingua galegas. No Correo de Galicia lemos, tierras del Eo y del Bierzo hay 200.000 personas que hablan nuestra lingua gallega (1927). No mesmo xornal indícase, si rigiese en España una auténtica división en regiones naturales, el Bierzo sería nuestro, y de otras más aún (1928). Capital resulta o conflito comentado entre os Centros Berciano e Leonés fronte á axuda e achegamento aos emigrantes galegos por parte berciana.

O Bierzo, febrero de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

PROPOSTAS GALEGUEIRAS PARA OS PARTIDOS POLÍTICOS ANTE O 15M

libreriacajondesastre.com 

PROPUESTAS CULTURALES

PARA LOS PARTIDOS POLÍTICOS,

del colectivo Fala Ceibe do Bierzo.

 De cara a las elecciones autonómicas del 15 de marzo el colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo quiere hacer unas propuestas a los diversos partidos políticos sobre la cultura de esta región. Estas propuestas se relacionan básicamente con la defensa de la cultura y la lengua gallegas de El Bierzo.

1.       REFORMA DE LA LEY DE LA COMARCA DE EL BIERZO.

·         Ante la conmemoración del 35 aniversario de la aprobación del a Ley de la Comarca, resulta de interés reformar el actual texto legal para favorecer los intereses culturales bercianos.

·         Modificar  la referencia actual al gallego, artículo 1.4, para favorecer el uso administrativo del gallego (documentación bilingüe, web bilingüe, publicidad institucional, etc). 

·         Creación del Servicio lingüístico comarcal para promocionar el uso administrativo del gallego en Consejo Comacal, municipios y pedanías (campañas conciencición, tradución, toponimia, etc).

·         Reconocer en el articulado la posibilidade de acción exterior del Consejo Comarcal para poder establecer convenios de colaboración con instituciones de Galicia (Xunta, Deputacións, universidades, etc) para a promoción del galego en El Bierzo.

·         Reconocer entre la competencias propias del Consejo Comarcal (art. 4) la de museos y archivos. El Bierzo necesita un museo con un archivo comarcal para recoger todo el patrimonio cultural gallego hoy disperso (oral y escrito). Desde este centro comarcal se podrá fomentar la investigación de la cultura gallega (filológica, histórica, etnográfica…)

·         Traspaso de las competencias en materia de Cultura al Consejo Comarcal que actualmente poseen la Diputación leonesa y la Junta de Castilla y León. No se entiende que esas instituciones foráneas ejecuten políticas lingüísticas sobre el gallego cuando desconocen este idioma de El Bierzo.

·         Reconocimiento en la Ley de la Comarca de la iniciativa legislativa para el Consejo Comarcal como ya tienen los ayuntamientos por Ley autonómica 4/2001. Recordemos que en Catalunya a comarcas y Val d´Arán si tienen esta iniciativa legislativa. Necesitamos del reconocimiento del derecho a hacer proposiciones de ley en las Cortes de Castilla y León que favorezcan los intereses bercianos en materia de cultura y lengua gallegas, por razón de la singularidad idiomática que tenemos desde la Edad Media.

2.       REFORMA DEL ESTATUTO DE AUTONOMÍA DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Reconocimiento legal del gallego como idioma oficial de Castilla y León.

·         En el artículo referido al gallego (art. 5.3) mencionar expresamente la vinculación de este idioma con territorio de El Bierzo.

3.       APROBACIÓN DE LA LEY DE LENGUAS DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Se trata de proteger legalmente las tres lenguas minoritarias, a saber, gallego, leonés y eusquera de Burgos.

·         Reconocimiento de derechos lingüísticos para los hablantes de las dichas tres lenguas (enseñanza, uso administrtivo, toponimia, medios de comunicación, etc.

·         Uso parcial de las tres lenguas en las Cortes de Castilla y León.

·         Establecer un Consejo de lenguas de Castilla y León compuesto por representantes de dichos tres idiomas para formular as medidas a ejecutar. 

4.       REFORMA DE LA LEY DEL RÉGIMEN LOCAL DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Modificar el artículo que determina que los nombres de los municipios deberán ser en lengua castellana (24.1).

·         Reconocimiento expreso del uso parcial del idioma gallego en los entes locales (Consejo Comarcal, municipios y pedanías)

5.       GOBIERNO JUNTA DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Establecimiento, por vía reglamentaria, que los centros escolares de El Bierzo occidental  oferten de forma obligatoria la materia de gallego y que sea voluntaria la elección para su alumnado. Que no haya restricciones de falta de alumnado o profesorado para impartir el gallego. Que se facilite la continuidad en el estudio del gallego a su alunmado en los sucesivos niveles educativos.

 

O Bierzo, febreiro de 2026.

falaceibe@yahoo.es

www.obierzoceibe.blogspot.com

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

ESE FORO DO MANZANAL DE ALÉN

libreriacajondesastre.com

ESE FORO DO MANZANAL DE ALÉN,

Por Xabier Lago Mestre.

Chegan as eleciois do 15M!. O leonesismo político tan dividido toma posiciois na nosa rexión. Os do Lexit presentan o seu proxeto de división en dous distritos, Ponferrada e León. Un novo Foro do Manzanal fai un xantar en Canedo e debate sobre as malas relaciois do Bierzo con León. Todos revoltos na difusión do leonesismo e na procura do voto político. Nada novo por parte dos que prometen ouro dende o máis aló do Foncebadón.

                Naceu o Foro do Manzanal. Tiveron xuntanza en Canedo ás agachadas. Ninguén se enterou da súa presenza salvo polo seu comunicado resolutivo. Por suposto, os bercianos non temos sido convidados, ben, quizais dous dos seus afins. Mais pasaron dos bercianistas e galeguistas, nada de nada que somos muito perigosos para o seu relato leonesista. Eles viñeron, xantaron boa comida do Bierzo e fixeron un escrito para os medios de comunicación. Tal como viñeron, silandeiros, marcharon para a chaira leonesa. Non houbo tempo nin para a foto oficial dos escasos participantes. Un traballo ben feito!. Entre os asistentes un representante do Instituto leonés de cultura, da conselleria gobernada pola Upl na Deputación. Como din eles, todo mui apolítico, xa!.

                Vaiamos co contido dese comunicado final. Segundo nos contan, o obxetivo da xuntanza leonesista foi “frenar las dinámicas de división interna que debilitan a la provincia”. Comprobamos que son conscientes das diferenzas entre León e O Bierzo. Pois clarexo que hai diverxencias entre ámbolos dous territorios. Son históricas coa queixa polo centralismo capitalino (fiscalidade, xustiza, ensinanza, recrutamentos…), a demanda de autonomía berciana, a reclamación provincialista, nosa simboloxía diferencial (bandeira Cruceira), a forte conciencia bercianista social, presenza da lingua galega, etc.

Agora ben, eses foreiros falan dunha “división artificial” e que rexeitan ese “Bierzo versus León”. Mellor farían en entender a rexión do Bierzo e non devaluala continuamente. Isto pasa de sempre, a provincia de Vilafranca foi breve para eles, mais pasan da provincia anterior creada polos Reis Católicos en 1486 e que durou toda a Idade Moderna. Recordamos ben como criticaron a creación da Comarca do Bierzo en 1991 porque ameazaba a unidade territorial de León. Outro tanto acontecera co recoñecemento legal do idioma galego  (2007)  tan criticado polo leonesismo até hoxe. Ben que escribiron contra o colonialismo cultural, a oficialidade lingüística, o ensino do galego, a sinalización bilingüe, etc. Tolerías a esgalla!.

Para evitar as dinámicas de rachar a provincia leonesa, dos presuntos ataques de certos grupos bercianos, eles propoñen varias medidas. Por exemplo, “reforzar las señas de identidad compartidas, como la historia, los pendones o la estructura en juntas vecinales”. Está clarexo? Si, mirar máis pola historia común, caso do vello e manipulado reino de León, cuns reis sempre bos gobernantes e mellores cos seus vasalos. Iso si, pasar do provincialismo histórico berciano que sempre pretende rachar coa presunta unión leonesista. E que poden dicir do idioma galego, pois nada bo, porque divide aos leoneses lingüísticamente.  Iso si, os cartos da Deputación para restaurar pendois e as migallas da subvención anual para o galego do Bierzo.  Asunto pechado!.

Outra boa idea destes foreiros, recuperar a festa das comarcas leonesas. Vaia, agora apostan polas comarcas. Estas só contan cando editan os folletos turísticos. Hai un “Museo de los pueblos leoneses”, en Mansilla de las Mulas, que algún político tivo a idea de iso, mencionar os “pueblos” e non as comarcas. Daquela, debía de estar mal mirado políticamente ese recoñecemento comarcalista. Iso si, na presentación da web do dito museo lemos, “custodio de la cultura tradicional de las comarcas leonesas”. Para eles as comarcas non pasan da diversidade territorial (paisaxe) e do puro folclorismo, concretado nun traxe, unha canción, unha fala local e pouco máis.

Agora ben, no fondo saben que O Bierzo é máis ca unha comarca. Trátase dunha Comarca legal con recoñecemento político baseándose na tradición institucional, o provincialismo berciano histórico. Isto para os ditos foreiros é muito difícil de asimilar polo leonesismo. Eles teiman en que é unha comarca máis das variadas leonesas. Isto non casa co que pensamos os bercianos nin co dito recoñecemento xurídico. Todo semella indicar que hai dúas realidades territoriais e políticas, O Bierzo e León, e así ten sido na historia moderna.

Os ditos foreiros ameazan coa vindeira xuntanza que terá lugar en Montealegre. No lindeiro entre O Bierzo e León, ben alonxado para que vaian os catro gatos amigos. O impotante é elixir un bo lugar onde xantar. De seguro que tralo viño berciano sairá un mellor comunicado final.  Dos novos debates pouco podemos agardar cando tan mal comezaron en Canedo. En fin, estes foreiros son os que van unir a provincia leonesa. Non sei, todo isto soa a cando os leonesistas criticaron a Fundación Villalar por manipuladora da historia e da conciencia rexional, agora temos que aturar coa propaganda deste novo Foro do Manzanal cazurreiro.

O Bierzo, febreiro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

OUTRA TERRITORIALIDADE LEONESA COA REXIÓN DO BIERZO

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM 

OUTRA TERRITORIALIDADE LEONESA CO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Ultimamente as relaciois entre O Bierzo e León non son boas. Recordamos o centralismo da Universidade de León ou os mangoneos da Upl coa xestora comarcal. E faltan as propostas  aloucadas dos partidos leonesistas co Bierzo ante as eleciois autonómicas do 15M. Hoxe queremos deternos nun novo estudo a prol do Lexit que en 2026 semella máis a procura de votos que outra cousa. Por suposto, só imos pescudar no que se refire á nosa rexión. Por iso interésanos a súa peculiar ordenación territorial.

                Os autores dese estudo proLexit apostan pola autonomía para a provincia de León, sen embargo outros polo o seu país leonés (triprovincial), os menos pola unión con Asturias, como o alcalde de León. Vaia mestura de territorios leoneses sen xeito! Cadaquén polo seu!. Tamén describen que hai 60 comarcas en León, case que nada!. Alguis non paran de debuxar comarcas naturais nos seus vellos mapas. A cousa está en dividir para non clarexar nada. No fondo pasan das comarcas máis aló do folleto turístico. A realidade é que só hai unha Comarca legal e política nese territorio leonés que ninguén cuestiona hoxe, O Bierzo.

                Seguimos coa ordenación territorial porque fixan dúas grandes áreas de influenza: León e Ponferrada. Todo isto soa muito a aquelas unidades funcionais da Junta de Castela e León que fracasaron. Dinnos agora áreas d influencia urbana de dúas grandes cidades que compiten entre elas polos seus espazos de dependencia (administrativa, comercial, comunicaciois…). Resulta curioso que digan áreas para fuxir e outras denominaciois máis políticas (distritos, comarcas, provincias, etc). A Comarca do Bierzo é perigosa aínda para o leonesismo porque pretende máis autonomía política, e quen sabe se evolucionará á segregación coa recuperación da provincia histórica. Ademais, teiman en Ponferrada e desprezan a denominación histórica do Bierzo. Todo un exemplo de irrespeito territorial cara a nós.

                O leonesismo fundamenta a súa singular autonomía territorial no antigo reino de León. Agora ben, O Bierzo non pode demandar a súa autonomía baseándose no provincialismo histórico, coas dúas provincias de 1486 e 1821. Xa se sabe, crean un relato político leonesista, claramente medievalista, e devalúan o historicismo berciano porque cuestiona a súa unidade territorial. Ademais, segundo eles, a futura comunidade autónoma de León (Lexit) é posible, mentres a provincia do Bierzo é imposible. Parcialidade a tope!.

                Voltamos ao dito estudo leonesista que di favorecer a descentralización, só en León e Ponferrada. Para isto, un reparto equitativo, a presenza do executivo para León e a vicepresidencia en Ponferrada. Ofrecen máis aínda, 6 consellerías para León e 3 para O Bierzo, que xenerosos!. Que dirán disto en Astorga e La Bañeza?. Asemade, de agasallo prometen manter o Consello Comarcal do Bierzo, a institución que tanto critican agora por ineficacia. Esta estratexia foránea é para calar bocas reivindicativas. Engaden un financiamento proporcional para ás dúas áreas susoditas.  A cantidade proposta para O Bierzo será de 750 millois, quen dá máis para conquerir agarimos!.

                Isto non queda así. Cando se ofrece ao Bierzo hai que facer o máis. A área de Ponferrada abrangue Laciana e A Cabreira contan eles. Non sei se saben os autores que Villablino ten aprobada unha resolución a prol do recoñecemento da súa demarcación territorial propia ante a Deputación de León e a comarca ante a Junta de Castela e León (febreiro 2026). Saberán os lacianiegos que o leonesismo pretende agora a súa inclusión na área de Ponferrada?. Logo os proLexit pasan de Laciana ante a súa oferta pechada de inclusión no Bierzo. Non sei se coñecen que A Somoza maragata estivo na provincia do Bierzo durante a Idade Moderna. Así pois, quizais deberan ceder tamén ao Bierzo a dita Somoza de Lucillo. Porque as negociaciois territoriais comezan dun xeito e non se sabe como rematan, verdade?. Como vemos ceden territorios leoneses (Laciana e A Cabreira), todo sexa por debilitar as polémicas provincialistas do Bierzo contra do Lexit. Con esas dúas comarcas silandeiras só intentan vender fume, mercar vontades políticas  e atopar novos votos na rexión rebelde. 

                De remate, todo sexa por devaluar a reivindicación provincialista do Bierzo, sempre presente a nivel social e político. O leonesismo ten unha base historicista clarexa no seu vello reino medieval. Agora toca reclamar a raíña Urraca e antes o berce do parlamentarismo. A historia ten muitos fundamentos para soster a reclamación da Comunidade autónoma leonesa, sexa uniprovincial, biprovincial ou triprovincial. Vaia leria de territorios!. Agora ben, como non queren saber nada desa perigosa provincia do Bierzo, negan noso provincialismo histórico. Non quixeron aprender nada dos libros editados no Bicentenario da provincia de Vilafranca (2021). Quizais sexa porque para eles a historia medieval leonesa é primorcial e a historia provincial do Bierzo resulta secundaria. Ademais os proLexit están convencidos de acadar a súa comunidade autónoma algún día, mais negan que O Bierzo poida recuperar a súa provincia histórica polos longos trámites parlamentarios. Está clarexo! A política leonesa é mui doada para os intereses propios, e tan revirada para os conseguir os intereses foráneos, os bercianos.

O Bierzo, febreiro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A EVOLUCIÓN URBANA DE PONFERRADA

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM

A EVOLUCIÓN URBANA DE PONFERRADA,

Por Xabier Lago Mestre.

Soprende que a cidade de Ponferrada teña tan grande desenvolvemento urbano estando tan alonxada das capitais provinciais (León, Lugo, Ourense, etc). Quizais este afastamento dos ditos centros de poder axudase ao desenvolvemento da capital berciana. Aínda que a grande despexe foi por mor da implantación do capitalismo industrial no século XX que favoreceu a chega de miles de emigrantes traballadores.

                Mais vaiamos por partes. Na Idade Media sabemos dun núcleo urbano entorno ao vello castelo templario e logo da fortaleza. Houbo numerosos señores da vila que se aproveitaron dos seus vasalos ponferradinos, mediante a recadación de impostos, penas xudiciais e servizos persoais (cavas do foxo, reconstrución do castelo, recrutamentos militares, etc). Ademais disto, o concello de Ponferrada tiña xurisdición sobre certas aldeas da súa contorna (alfoz). Por iso, os veciños desas localidades debían de axudar á conservación da cerca da vila,  a cambio de conseguir eses habitantes foráneos a proteción trala cerca en caso de ataques exteriores. Neste período a construción da ponte de portas de ferro, polo bispo Osmundo, foi fundamental para o desvío do Camiño de Santiago, dende santo Tomás das Olas para Ponferrada.

                Feito salientable foi a derrota do conde de Lemos, señor da vila, polos Reis Católicos,  os cais mercan Ponferrada en 1486. Dende esta data a Coroa establece a capitalidade da nova provincia do Bierzo, establece o seu correximento, concede ferias e mercados, fixa a tesourería de rentas, etc. Importante foi o desenvolvemento urbano da zona intramuros a nivel urbanísttico durante a Idade Moderna, casonas, empedrado de rúas e prazas, torre do reloxo, igrexa maior, etc. Mais a vila vai a medrar paseniño polos barrios de san Andrés co seu hospital e santa Marta (zona plantío de árbores) e A Poboa no arrabalde.

Os mercados e feiras axudaron ao desenvolvemento económico de Ponferrada. Tiveron gran importancia en xeral por mor das mercas estacionais dos seitadoes galegos retornados e as compras e vendas de gando por parte de castelaos e galegos, respeitivamente. As prazas do Mercado e das Eras foron os centros comerciais, seguidos por outras rúas coma Carnecerías, Aceiterías, Reloxo e Rañadeiro, nesta última houbo grande cantidade de vendedores de produtos artesanais (curtidos, textis, ferro…). A zona gandeira do Moclín quedouse pequena, por iso leváronse os muitos gandos á ermida de san Antonio. A agricultura de autoconsumo abastecíase nas ribeiras dos ríos Sil e Boeza coas tabladas de ortas.

Como xa dixemos, o desenvolvemento económico capitalista do Bierzo chegou coa mineiría, industría, enerxéticas, etc. O novo sistema económico rexional precisa dun centro de poder centralizado e xerarquizado en Ponferrada (bancos, administración, comercio, transportes, etc). A concentración industrial, mineira e transportes favorece a oferta de numerosos empregos. Veñen muitos traballadores galegos, andaluces, asturianos, portugueses, etc. Hai pois unha grande necesidade de vivendas para a nova veciñanza. A ampliación do barrio antigo da Poboa vai para diante a mediados de século XX.  Son as novas zonas de Lazúrtegui (antes os mesonres), san Pedro (mercado e igrexa), Navaliegos (vivendas sindicais, 1957), estación (Renfe), MSP (vivendas oficiais e obreiros, economato) e san Ignacio (igrexa e colexio). Aínda así, a falta de vivendas obriga a construir nos barrios periféricos, a saber, Catroventos, Fontesnovas, Flores do Sil, La Placa (cargadeiros de carbón e fábricas), Compostilla (poboamento de Endesa)…

Na segunda metade do século XX teñen lugar grandes mudanzas. Entre elas a emigación do rural berciano, despoboación das zonas montañosas, crises enerxética e mineira, etc. O medre da cidade de Ponferrada xa non é tan grande mais o sector servicios e os polígonos industriais tiran da economía urbana. O novo urbanismo concéntrase no polígono das hortas que ía para campus universitario e quedou en zona cultural (colexios) e vivendas. Outras novas zonas enriba foron o Plantio, co hospital primeiro e logo co campus universitario, ademais do Carme xa sen o seu vello cemiterio. O atrativo do turismo está a potenciar a hostaleria e a restauración de Ponferrada, coma centro de partida de variadas rotas, casos das Médulas, Tebaida berciana, deporte de montaña e o futuro Ponfeblino será a guinda.

Xa no século XXI hai que salientar a importancia do novo barrio da Rosaleda, nas terras expropiadas para a fracasada siderurxia de comezos do século XX. Anexas foron as instalaciois deportivas do Toralín. Mais non se pode olvidar o novo gran centro comercial deste barrio. Concentrar a meirande oferta comercial nun só lugar transformou as compras e o lecer dos ponferradinos. Máis aló, esta influenza comercial chega a tódolos bercianos e muitos valdeorreses como ben sabemos todos. Agora ben, estas novas relaciois urbanas, cun grande centro comercial, seguindo o exemplo norteamericano, ten unhas graves consecuencias.

Como era de esperar houbo unha influenza negativa do grande centro comercial do barrio da Rosaleda. Conseguiu unha concentración comercial que debilitou a outras zonas urbanas, casos da alta e baixa. No centro tiveron que pechar a persiana muitos comercios, por xubilación, falta de relevo e competencia. O certo é que para os usuarios o novo centro comercial ten un atrativo especial que chama, tanto para comprar, aproveitar o lecer, pasear, mirar ou socializarse nun lugar de encontro ao que todos van. En fin, que alí tes de todo o que poidas desexar, a modernidade ao alcance da mao.

Xa ninguén se recorda cando a burquesía ponferradina decimonónica facía o paseo domingueiro entre a praza do mercado ou da igrexa maior até o parque do Plantío. Logo viñeron os tempos en que as familias obreiras facían o percorrido festivo entre as estaciois do ferrocarril, vendo saír e chegar con comboios, para logo ir ás rúas comerciais e bares da Poboa. No século XXI, se queres vida social tes que deslocalizarte para o centro comercial do barrio da Rosaleda. De tódolos xeitos, todo pode mudar, a internet está a potenciar o comercio eletrónico e quen sabe se ese centro comercial pode perder os futuros usuarios que prefiran mercar dende a súa casa coa máxima comodidade e privacidade.   

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es