O BIERZO NO ENCAIXE COMARCAL NON

libro EL BIERZO PROVINCIAL.

WWW.LIBRERIACAJONDESASTRE.COM  

O BIERZO NO ENCAIXE COMARCAL,

Por Xabier Lago Mestre.

Os preocupados pola situación do medio rural debaten sobre a viabilidade da comarcalización da provincia de León. Nada novo achegan esas iniciativas de xeógrafos porque os políticos non teñen interese ningún en principiar debates territoriais que provocan confrontaciois sen xeito e están condenados ao fracaso como os anteriores. Dá igual que sexan partidos de esquerda ou de dereita, a comarcalización xa non xorde nin no formalismo dos seus programas eleitorais.

                Os xeógrafos de León seguen a apostar pola comarcalización. Por suposto non o teñen clarexo. As comarcas rurais que eles chaman naturais, nas montañas de pechados vales norteños nin na chaira de infindos lindeiros. En fin, un grave problema para a súa delimitación territorial e para comarcas cada vez máis pequenas e rurais pola súa progresiva despoboación. Xa nin as vilas resisten a desfeita do centralismo urbano. Este negativo proceso tamén ten lugar en Castela, Galicia, Aragón e Castela A Mancha. A isto contribúen as políticas públicas (ensino, sanidade, comunicaciois, internet, etc) que se concentran nas grandes cidades. Ademais están as políticas internacionais de prezos agrarios, gandeiros e forestais que curtan o desenvolvemento do medio rural peninsular.

                Semella que os xeógrafos de León restan protagonismo ás ditas políticas autonómicas e internacionais. Só se preocupan pola delimitación das comarcas rurais. Velaí o seu interese por salientar as comarcas de Ancares ou A Cabreira como diferentes do Bierzo. E polo norte cuestionan a integración de Páramo e Palacios no Consello comarcal. Mellor farían en valorar a existencia dunha ampla rexión Sileste onde varias comarcas se relacionan secularmente, a saber, Laciana, O Bierzo, A Cabreira e Valdeorras. No século XXI habería que reforzar a políticas públicas nesta rexión periférica. Reparamos nas comunicaciois por estrada con Laciana e Valdeorras, e as ferroviarias (Ponfeblino e Brañuelas). Por suposto, grandes infraestruturas públicas que necesitan de investimentos estatais e autonómicos con datas concretas.

Dende León saben da problemática territorial do Bierzo para a súa provincia ou a hipotética comunidade autónoma. Por iso uns defenden a comarca do Bierzo, outros propoñen dous distritos urbanos xuntos (León e Ponferrada), e os leonesistas falan incluso de conceder a nova provincia, iso si, depois de acadar eles a súa previa comunidade autónoma. Todo isto semella unha grande confusión para inserir O Bierzo en León. Os xeógrafos, preocupados pola delimitación comarcal, pasan do perigoso debate sobre o contido competencial diferenciado. Os defendores dos ditos distritos teiman na importancia das dúas cidades que compiten pola hexemonía nos seus ámbolos territorios. E mailos partidos leonesistas asumen xa a provincia do Bierzo mais a postergan até eles conseguir a súa autonomía. Así entenden eles un Bierzo ben subordinado a León centralista.

Convén que os de fóra entendan que O Bierzo ten unha problemática teritorial específica mui alonxada das súas pequemas comarcas rurais. Posuímos una conciencia territorial coletiva mui forte e unha memoria histórica provincialista. Esta fundamentada nas provincias da Idade Moderna (séculos XVI ao XVIII) e na liberal de Vilafranca (s. XIX). Así como os leonesista louvan a restauracion do seu vello reino medieval, dende O Bierzo xamais deixaremo de reclamar a volta da nosa suprimida provincia. Malo é crer que hai dereito ao Lexit e non ao noso Bierxit. Porque dende o oeste do Manzanal cavilamos en que hai un deber resistente fronte a ese León tan centralista. Velaí o recente exemplo da nova carreira de Medicina que se cursará todo no campus lonxano, e que ameaza o mantemento de médicos no hospital do Bierzo por non poder dar clases universitarias eiquí. Mentres tanto o campus de Ponferrada sobrevive con menos de 1.000 alunos por mor das migallas que nos ofrece a UniLeón. Que non morra xamais o berro Ceibes!.

O Bierzo, xuño de 2026

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

NEGAN A LINGUA GALEGA DO BIERZO?

libreriacajondesastre.com

NEGAN A CULTURA GALEGA DO BIERZO?

Por Xabier Lago Mestre.

Recentemente teñen acontecido distintos actos culturais no Bierzo, casos da Feira do libro na capital do Bierzo, a Biblioteca infinita da Casa da Cultura de Ponferrada de animación á leitura e maila Gala da literatura berciana en Vilafranca. Todos estes acontecementos literarios deixaron fóra dos seus contidos unha parte da nosa cultura. Referímonos á lingua galega do Bierzo. Difícil resulta entender esta falta de conciencia da pluralidade lingüística da nosa rexión. Que os organizadores non falen galego non é razón suficiente para non ter presente a realidade bilingüe que temos dende séculos. A isto habería que engadir as actividades do Instituto de Estudios Bercianos ou daquela Festa da poesía de Vilafranca que tamén pasan do galego.

                Por iso temos de novo que recordar que o noso idioma ten asentamento nesta rexión periférica dende a Idade Media. Ben o sabemos os historiadores cando consultamos os tombos monásticos e cartularios de san Pedro de Montes, Carracedo e san Andrés de Espiñareda. Despois se deixou de escribir en galego pola obriga dos escribaos de usar o castelao, segundo os mandatos das Cortes de Toledo de 1480. Por suposto, os bercianos seguiron a falar galego nos eidos familiar, veciñal, comercial, agrogandeiro, etc. A literatura oral é abundante en diversas materias (contos, lendas, adiviñas, refráns…). Ademais temos que toda a toponimia do Bierzo ocidental está en galego (orónimos, hidrónimos, andrónimos, fitónimos…) e chegan até a actualidade da mao do rico folclore (música, muiñeiras, os maios, etc.

                Outro tema é que a oficialidade do castelao está a impoñerse sobre a lingua galega do Bierzo dende a Idade Moderna. A influenza castelá foránea asentouse nas instituciois da rexión. Así acontecera cos oficiais reais (correximentos, alcaides, recadadores…), cos gobernantes dos señoríos laicos (marquesado de Vilafranca, condes de Liste de Bembibre, condes de Toreno…), dos señoríos eclesiásticos (mosteiros bieitos e cistercienses reformados), bispado de Astorga e os seus cregos formados no seminario maragato. Todos eles nas súas instituciois non tiveron en conta o respeito aos galegofalantes. Estes tiveron que aprender a falar en castelao, primero o novo léxico, e logo nas escolas de primeiras letras, estudar a gramática e escribir. Mais a meirande parte dos bercianos non sabía escribir en castelao o que supoñía unha clara discriminación idiomática. Bercianos que aceitaban documentos oficiais que non entendían nesa escrita castelá (vendas, testamentos, foros agrarios, curadorías, etc. Esta inxustiza idiomática  acontecera durante séculos até que o sistema educativo público estatal chegou a tódala cidadania xa no século XX.

                Por suposto, algún día os herdeiros do idioma galego tomarían conciencia de que tiñan sido discriminados e reclamarían os seus dereitos lingüísticos. Así pasou coas rexiois periféricas (Euskadi, Catalunya e Galicia) na segunda metade do século XIX. Noutros territorios máis pequenos acontecera o mesmo, casos da franxa catalá de Aragón, Eonavia ou O Bierzo. Os procesos de concienciación lingüística quizais sexan lentos mais avanzan paseniño. Cando se recoñeceu o galego no Estatuto de Autonomía de Castela e León houbo muito abraio en León e tamén no Bierzo por parte dos que non lles interesaba esta lingua para nada. Logo os leonesistas correron a demandar o mesmo para a súa lingua.

                Tamén recordamos cando se aprobou o estudo voluntario do galego nos colexios do Bierzo. Houbo muitas dúbidas entre a comunidade escolar (pais, mais e mestres), tamén rexeito por eses temerosos das novidades pedagóxicas. Por iso alguis intentaron alarmar á poboación con diversas proclamas aloucadas (invasión, colonización, imposición…). Hoxe está todo normalizado no ensino, quen quere ser bilingüe escolle a materia de galego nos colexios, institutos e Escola Oficial de Idioma. Non hai mellor preparación para os estudantes que aprender idiomas coma o noso galego. Con esta lingua podes coñecer facilmente o portugués que ten lixeiras variaciois (léxicas, fonéticas e gráficas). En fin, co galego sabes dúas linguas que supoñen poder estudar en universidades galegas e portuguesas, e logo acadar un traballo en Galicia (Xunta, Sergas, Xustiza…). Todo isto desmonta a eses que din que o galego non serve para nada por ser un idioma minoritario. O que eses inimigos tratan é de machucar a nosa lingua tradicional porque os seus complexos e temores empecen coñecer a realidade pluriingüe en que vivimos no século XXI.

                E para rematar voltamos a valorar eses novos intelectuais locais que trata de dinamizar a vida cultural do Bierzo. Muitos deles semellan ignorar a nosa historia bilingüe. Pasan do galego do Bierzo e non contactan nin convidan nos seus actos públicos a escritores de Galicia. Para eles o que hai tralo monte do Cebreiro é outro mundo, teñen máis tendencia polos seus  escritores castelaos. Por sorte, outros escritores bercianos non pensan coma eles. Antonio Pereira, Juan Carlos Mestre e Fernando Cerezales tiveron o acerto de permitir a tradución das súas obras ao galego. Antes ainda houbo outros escritores en galego, Antonio Fernández y Morales, Antonio Carvajal, Francisco de Llano y Ovalle, Gilberto Ursinos, Héctor Silveiro, etc. Vai sendo hora de rachar con estas dinámicas culturais uniformistas que non admiten a existencia da cultura galega no Bierzo.

O Bierzo, abril de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A RAIÑA URRACA DE LEÓN IDEALIZADA.

liberia simon de Ponferrada

ESA RAÍÑA URRACA IDEALIZADA,

por Xabier Lago Mestre.

En León están a celebrar o 900 aniversario da morte da raíña Urraca. Ben sabemos do amor do leonesismo polos seus reis fronte aos castelaos. Todo sexa por louvar o vello reino medieval, antecedente histórico do Lexit que procuran hoxe. Dende logo que non foi normal a presenza de raíñas mais iso non significa resaltar o seu reinado sen ningún tipo de cuestionamento historiográfico. Ben sabemos que sempre o poder é idealizado e máis cando hai intereses políticos propagandísticos detrás.

                Convén comentar que os vellos reinos medievais eran instituciois patrimonializadas polos representantes da Coroa. Eses reis herdaban as coroas dos seus familiares ou tiñan que guerrear por elas entre varios candidatos en desputa. Tras ditas herdanzas e guerras territoriais acaparaban diversos títulos sen xeito. Fernando I reparte os reinos norteños do seguinte modo: Alfonso VI, pai de dona Urraca, foi primeiro rei de León (1065), Sancho herda Castela, a Garcia tócalle Galicia, Urraca queda con Zamora e a Elvira correspóndelle Toro. O dito Alfonso foi quen tivo graves diferencias e acusaciois políticas co coñecido Cid de Vivar. En fin, que o rei Alfonso consegue depois Galicia e Castela para si (1072).

                Trala morte do rei Alfonso VI, a súa filla  Urraca consegue herdar a coroa, cos reinos de Galicia, León e Castela. Casou varias veces, o segundo matrimonio foi co rei de Aragón, Alfonso I o Batallador, co cal tivo problemas constantes (conxugais e militares). Dende logo o reinado desta raíña foi moi belicoso e nada pacífico. Recordamos que o seu esposo aragonés atacou Castela e León. Foi contra Ourense, Sahagún e tivo batalla en Monterroso (1110). A raíña ten de atacar a Astorga  (1112), ademais de Carrión, Toro e Zamora (1117) porque o seu marido aragonés tiña apoios no seu reino de León. 

                Urraca tamén tivo problemas en Galicia. Eiquí o seu fillo Alfonso Raimundes se alia co conde de Trava e co poderoso bispo Xelmirez de Santiago que lle nomea rei de Galicia (1111). Mais cando a cidade de Compostela sufre a rebelión urbana polos abusos eclesiais (fiscalidade, construción da catedral…), o seu bispo procura o apoio de Urraca para recuperar o poder local (1116).

                Por suposto, o condado de Portugal de Teresa, irmá da raíña Urraca, tamén guerrea contra León. En 1110 ante a presión militar do luso Afonso Henríques, fillo da dita Teresa e aliado de Aragón, Urraca ten que cederlle Astorga e Zamora. Logo Urraca e mailo bispo Xelmirez atacan Portugal (1120), rexido por Teresa e o conde de Trava (Fernando Péres), e liberan a ocupada Tui e invaden a rexión de Tras os Montes (1121).   

                Non podemos pasar por alto o caso peculiar de Portugal. Este mudou de ser un condado, rexido por Teresa, a cal se denomina raíña en 1117 a reino depois co seu fillo Afonso Henríques. Os seus dirixentes procuraron a súa independencia de León nun longo proceso belicoso. A raíña Teresa tivo numerosos problemas co bispo de Braga e maila nobreza lusa polas súas alianzas coa nobreza galega que axudarían ao ser derrocamento.

                Cando morre Urraca (1126), chega ao poder Alfonso VII como rei de León e Castela, aínda que ten a oposición de Galicia (1127) e Portugal (batalla de Guimaraes). A nobreza portuguesa rebélase contra a raíña Teresa na batalla de san Mamede (1128). O seu fillo Afonso Henriques establece a súa corte en Coimbra, primeiro como Princeps ou Dux, para nada xa  conde luso, e logo como Rei de Portugal e dos portugueses (batalla de Ourique, 1139). Depois Portugal recoñece a súa vasalaxe co rei Alfonso VII de León que se denomina emperador  (tratado de Zamora, 1143), fruito do cal pasa o señorio de Astorga para o rei luso. Posteriormente, no tratado de Sahagún (1158), entre Fernando II e Sancho III, estes reis de León e Castela repártense a península contra Portugal. Por suposto estas alianzas transitorias de nada servirían pois Portugal acadaría a súa independencia de León.  En 1179 unha bula do papa Alejandro III recoñece a soberanía do reino de Portugal.

                 Polo que se refire á nosa rexión do Bierzo. O mosteiro de san Pedro de Montes tiña numerosas posesiois na Cabreira. Esta comarca estaba gobernada por tenentes, dende o castelo de Penaramiro, postos polos reis. A Cabreira foi reclamada por Portugal como a veciña Seabra. Isto aconteceu cando o rei Fernando II donou as parroquias (1165) e o castelo (1181) á catedral de Astorga.  O rei Afonso Henríques reclamou para si Cabreira fronte as ditas a cesiois eclesiais. Problemática territorial que continúa co rei Alfonso IX, xa que por mor do seu casamento con Teresa de Guimaraes de Portugal, cede como garantía de dote as zonas de Carpio, Alba de Liste e A Cabreira. Sen embargo, ese matrimonio real fracasou e o rei Alfonso IX confirma o castelo da  Cabreira paa ao bispo de Astorga (1202).

                O protagonismo do Bierzo nesta historia medieval vén da mao de Ximena Muñiz, cónxuxe do rei Alfonso VI de León. Desta relación nace Teresa que casa con Henriquez de Borgoña, os cales teñen o fillo Afonso Henriquez que sería rei de Portugal. Polo que Teresa era irmá de Urraca de León e Afonso sobriño da dita Urraca, os cales tres non tiveron boas relaciois familiares. Urraca ten importancia no imaxinario popular, transmitido pola literatura oral. Referímonos á lenda que indica que Urraca, nunha estadia no Bierzo, tivo un parto na comarca de san Cosme da Somoza. Como o mosteiro estaba en mal estado para recollela tivo que parir nun hórreo, hoxe recordado en Paradaseca. Por esa axuda recibida dos somozanos a raíña concedeulles o privilexio de fidalguía universal á veciñanza da Somoza.

                Temos visto un reinado de Urraca mui conflitivo e belicoso, onde de seguro que os pior parados foron os seus vasalos por mor dos impostos, recrutamentos, confiscaciois e saqueos militares. Sen embargo, nas exposiciois da cidade de León xorden os oropeis das xoias, cadros e muita boa arte en xeral. Outro tanto cabe dicir das conferencias programadas, onde a raiña leonesa será presentada como unha grande gobernante. En contraste, resulta curioso consultar a historiografía medieval porque ela amosa unha visión negativa da súa xestión pública, casos das crónicas de Rodrigo Jiménez de Rada e do Tudense, salvo a Crónica Compostelá de Xelmirez, aliado da raíña leonesa.

O Bierzo, abril de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A TOPONIMIA MEDIEVAL NA REXIÓN DO BIERZO.

libreriacajondesastre.com

A TOPONIMIA MEDIEVAL BERCIANA,

Por Xabier Lago Mestre.

Os historiadores axudamos a coñecer o pasado do Bierzo. Por mor da documentación dos mosteiros podemos saber de materias lingüísticas como a toponimia. Complexo tema este dos topónimos pois teñen mudado ao longo dos tempos. As veces o nome dun predio agrario foi posto polo seu propietario, tamén unha paraxe pode ser nomeada por unha localidade através da decisión comunal do seu concello. Por suposto, papel salientable xogaron os diversos poderes (señoriais, reais, fiscais, militares…) que fixaron os termos toponímicos polas súas decisiois discrecionais.

                O poder institucional ten medios abondos para impoñer a súa ideoloxía lingüística (real, eclesial, militar, policial…) ao pobo subordinado (vasalos, fregueses, pecheros, etc). Como os ditos poderes controlaban a escritura non houbo problema para fixar a toponimia que o pobo só coñecía de xeito oral. Hoxe, trala consulta dos tombos e cartularios monásticos podemos coñecer parcialmente esa toponimia medieval. Toponimia que chega a nós un chisco alterada porque os documentos orixinais daquela época xa non existen, e tiveron que ser os escribanos posteriores os que copiaron aqueles vellos documentos deteriorados polo devir do tempo histórico. As veces os ditos copistas da Idade Moderna ben puideron atualiza os vellos topónimmos bercianos. Aínda así veremos unha relación de topónimos bercianos ben galeguizados.

                Comezamos pois co coñecido como Cartulario do mosteiro de Carracedo. Atopamos a refererencia a “Vila de Palis” (1256), e posteriormente “Vila de Paos”, ademais doutros como Sant Pedro de Devesas, Vilanova, Vilaluz ou na ribeyra do Sil (1282). E perto temos “a vila de Toural, su signo de san Chistovao” (1274), por suposto, Toural dos Vaos.

                Outras localidades ben coñecidas son “o en a Faba quisier comer” (1277) ou “villa que dicen Cantexeira en termino de Valcarcer” (1267). Por suposto, noso ben coñecido río Valcarce sempre ten sido alterado polos erros de Valcarcel e Valcarcer. Pasamos a outra zona, “pronunciaron na vega de Fryeira” (1279), ben claramente galeguizado, hoxe tamén castelanizado. Tamén atopamos os topónimos “Corillon” e “Curillón” (1331 e 1326). Non falta “Oyteiro de Curillón” (1366) que mudou pola forza a Otero castelao.  

                Nunhas ocasiois xorden curiosidades como que nun mesmo documento atopamos “morador en Cacavellos” e “notario público en Cacavelos” (1283). Por suposto trátase desa xoguetona grafía l/ll que tamén está presente en Villela (1262). Todos ben sabemos do priorato de  Vilela, xunta Vilafranca, que pertenceu ao mosteiro de Samos de Lugo. Así está recollido noutro documento de 1274, “quanto tenia en Vilela que jaz cabo Villafranca, su signo de sant Martha”.

Vilafranca, dende que deixou de ser a antiga localidade de Burbia, pasou a chamarse “Villafranca”. Neste sentido de seguro que houbo influenza toponímica da dobre oficialidade establecida polo poder relixioso, abadia de Cluny, e pola concesión real do foro bono do rei Alfonso IX en 1192. A nivel institucional, Villafranca sen dúbida na documentación, a nivel popular podería dicirse Vilafranca en galego. Velaí a necesidade de tradución ao romance galego do dito foro real. Algo que tamén acontecera co foro de Seabra, concedido polo rei Alfonso X en 1263, “toviemos por bien de lo mandar romançar e escrivir en este nuestro privilegio por lo puediessen entenden los legos tan bien como los clérigos”. Curioso resultan os intentos de galeguizar “santa María de Crunnego” (1312), esas nn que representan ñ coa terminación -ego.    

Tamén atopamos “quanto herdamento havemos en Quillous” (1277), topónimo castelanzado na atualidade. Outro topónimo mui alterado ten sido “sobre heredades al Castro de la Ventosa” (1265), en galego da Ventosa co seu artigo feminino, que se altera hoxe por algúis en Castro Ventosa polo reducionismo comunicativo que suprime artigos determinados. Demais documentos do mosteiro de santo Andrés de Espiñareda recordan “san Martino de Peneyros” (1311 e 1395), Pieiros coa terminación ben galegueira.

Polo norte da nosa rexión, temos “san Pedro de Oleyros” (Espiñareda, 1390) que se castelanizou posteriormente. En galego mantéñese o val de Fornela fronte á leonesización en Forniella. Na documentación medieval “Fabeyro so campana de san Nicollao” (Espiñareda, 1390) para nada Fabero castelanizado de hoxe. Por suposto, sempre foi “Veiga de sant Andrés” (Espiñareda, 1336), deturpada en Vega. Mentres que os escritos manteñen A Veiga do Valcarce, si, con artigos determinados incuestionables que se manteñen durante a Idade Moderna (séculos XVI ao XVIII) .

Incluso lemos “habemos en Cubelos, casas, casares, etc” (1286), hoxe coñecido como Cubillos.  Pola contorna temos “Pousada de Rio” (Espiñareda, 1341), localidade asolagada polo encoro de Bárcena no século XX. Non falta “Colombranos” (Espiñareda, 1340) transformado en Columbrianos. Outro termo é Montellos, “noso solo de Montellos” (Carracedo, 1285), hoxe castelanziado en Montejos. Fontes Novas (Carracedo, 1315), localidade perto de Ponferrada segue así no século XV. Outros topónimos desta zona son Orbanallo (Ozuela), Compostela e “sant Salvador de Quintanella” (Carracedo, 1347), estes dous últimos despoboados.

Ponferrada conseguíu manter o seu nome galego quizais pola presenza dos condes de Lemos e ser zona galegofalante. Vén de lonxe “Ponferrata” (Carracedo, 1266) , mentres que nas zonas astur-leonesas tenden a dialetizar en Puente de Fierros, pozo Fierro (A Cepeda), Cruz de Fierro (Maragatería), etc. Houbo tamén un intento de leonesizar Bienvibre (Espiñareda, 1372), como ben sabemos resta por hoxe a forma Bembibre, igual que outras muitas localidades de Galicia.

Non falta unha breve mención aos topónimos menores. Exemplos urbanos son “la ponte de Cacavellos” (Carracedo 1333), de novo a ponte en feminino galego.  “Cimenterio de la Edrada” (Carracedo, 1356) co artigo topónimo galego castelanizado. “Rúa del Camino francés” (Carracedo, 1431), ademais, en Vilafranca “vay da porta da Rúa e topa no río” (Carracedo, 1427). Nesta vila xorde a Rúa como a principal vía, popularmente coñecida como da Agua, e tamén Rúa Nova na zona da Anunciada. 

O Bierzo, marzo de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

35 ANIVERSARIO DA COMARCA DO BIERZO.

libreriacajondesastre.com

35 ANOS DA COMARCA DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Pola Lei autonómica de 14 de marzo de 1991 creouse a Comarca do Bierzo, logo hogano cumpre 35 anos de existencia. Estas décadas pasadas non ten sido doadas. Recordamos os rexeitos dos presidentes da Deputación de León. O Agustín Turiel declaraba que se inhibía na posta en macha da Comarca (agosto de 1991), e o seu sucesor, José Antonio Diez dixo non querer transferir e abogaba incluso pola supresión del Consello comarcal (agosto de 1999). Tamén tivemos que aturar co lento proceso de descentralización da Junta de Castela e León. Velaí a supeditación do funcionamento do Consello Comarcal á sinatura dos convenios de colaboación coa dita Junta, dos cais xa van tres en vigor.

            Os problemas continúan neste ano 2026. Seguimos sen unha sede axeitada que dignifique nosa institución berciana. Temos unha financiación condicionada, primeiro da Junta e logo da Deputación provincial. Estas dúas instituciois foráneas ben saben que quen controla os cartos fixa relaciois xerárquicas coa Comarca. Sabemoss que nin a lexislación estatal nin a autonómica favorecen o desenvolvemento das comarcas no Estado español. O que se protexe son as provincias porque son parte da administración estatal e autonomica.

            Non son bos tempos para a descentralización territorial. Hai novos partidos que pretenden desmantelar o estado autonómico, partidos de esqueda que pasan xa da comarcalización xeral e cunha dereita que fracasou na creación daquelas unidades funcionais. Ante esta mala conxuntura política, O Bierzo está ben protexido. Recordemos que a nosa Comarca ten un recoñecemento mediante lei orgánica no Estatuto de Autonomía de Castela e León (art. 46.3). Logo nas Cortes autonómicas non poder suprimir dita Comarca, nin a Junta de Castela e León pode pasar de apoiar o Consello Comarcal por obriga legal.

            No caso da Deputación provincial fai a mínima descentralización na Bierzo. Ten unha subsede da Deputación en Ponferrada, e cedeu parte das pequenas obras das pedanías, o asesoramento a municipios e o banco de terras. Sen embargo temos que aturar que o seu Instituto Leonés de Cultura xestione e conceda as subvenciois sobre a lingua galega. É dicir, dende León dan cartos para fomentar o galego no Bierzo. Leoneses que non saben galego deciden o futuro do noso idioma. Mellor exemplo de centralismo cazurro imposible!.

            Resulta lóxico que aproveitando este 35 aniversario da Comarca do Bierzo propongamos a reforma da Lei autonómica correspondente. Así sería xusto recoñecer na Exposición de motivos a referencia expresa á traxetoria institucional do Bierzo, caso das dúas provincias históricas, a do Antigo Réxime (1486), a liberal de Vilafranca (1821) e mailos partidos administrativo e fiscal de Ponferrada (XIX). Este pasado provincialista non pode ser ignorado á hora de fixar a nova institucionalización do Bierzo no século XXI xa que se basean en aspiraciois sociais e singularidades históricas.

            Xa no tema do articulado, hai que fixar un maior respeito á demarcación territorial do Bierzo. Este espacio está recoñecido polas leis orgánica (2007) e autonómica (1991) e debe de ser protexido polas outras instituciois, casos da Junta de CyL e Deputación provincial. Calquera nova ordenación territorial (provincial, turística, xeográfica, etc) ten de respeitar a presenza previa da Comarca do Bierzo. En relación con este tema da territorialidade hai unha derivada. Referímonos ao recoñecemento da circunscrición eleitoral berciana por mor da singularidade territorial, histórica e legal. Baste recordar que outras comunidades autónomas si admiten distritos internos, exemplos de Murcia e Asturias.   

Pola outra banda, se no Bierzo está recoñecida a comarcalización será por algo. Logo calquera servicio comarcalizado, da Junta e da Deputación, deberían por principio estar descentralizados na nosa Comarca. Os principios de subsidiaridade e da administración máis próxima ao cidadao deben primar a prol do Consello Comarcal. Isto debe aplicarse para as competencias coma parques de bombeiros, lumes forestais, recollida do lixo, reciclaxe, xestión urbanística, recadación de tributos locais, etc.

Hai outras demandas competenciais que teñen a súa lóxica dende O Bierzo. Temos o caso da lingua galega. Non se entende que este tema de singularidade cultural non se xestione  polo Consello Comarcal pola falta de financiamento. Hai que crear un servizo lingüístico comarcal de apoio aos entes locais (concellos e pedanías). As competencias culturais da Junta e da Deputación deben ser transferidas para poder fomentar o galego axeitadamente. Igualmente fai falla recoñecer a capacidade de fixar unha ación exterior, de fixar convenios culturais con instituciois de Galicia. O fomento do galego non é unha cuestión illada do Bierzo, necesitamos a cooperación estreita de Galicia neste tema sobrandeiro.

Neste apartado cultural xa vai sendo a hora de cavilar na creación dun arquivo e biblioteca rexional do Bierzo. Somos muitos os bercianos que temos documentación histórica valiosa que queremos doar a ese arquivo berciano. E o mesmo podemos dicir de libros, fotografías, xornais, etc. Necesitamos ese arquivo para ter memoria do noso pasado e que sirva de experiencia coletiva para as xeraciois que veñen. Por suposto, propoñemos que a súa localización futura sexa en Vilafranca, a capital cultural do Bierzo.   

Outro tema sobrandeiro é acadar a capacidade de iniciativa lexislativa para a nosa Comarca. Se os concellos teñen recoñecida esta competencia, o Consello berciano tamén debería ter esa intervención política ante as Cortes de Castela e León. Hai que permitir esta iniciativa política ao Bierzo para formular propostas de lei, proxetos, informes, memorias, etc. Certas singularidades do Bierzo, territoriais, culturais, lingüísticas, etc precisan deste instrumento de actuación política para ter visibilidade foránea.

Vimos dunhas eleciois autonómicas onde o debate territorial e autonomista do Bierzo pasou de longo, salvo para o bercianismo. Alguis partidos cren que coa concesión da Comarca xa teñen o traballo feito. Diso nada, hai que desenvolver a Lei da Comarca a nivel competencial e incluso modificala para dar cabida ao recoñecemento pleno das singularidades que temos. Ninguén pode entender que nosa simboloxía berciana, plenamente consolidada estea agochada no texto legal, ou que non se faga case que nada polo galego a nivel administrativo. Por iso os bercianos non permitiremos que se consuma paseniño a comarcalización baixo os mínimos que fixaron os políticos de Valladolid e León.

O Bierzo, marzo de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A EMIGRACIÓN DO BIERZO EN AMÉRICA.

libreríacajondesastre.com

A EMIGRACIÓN BERCIANA EN AMÉRICA,

Por Xabier Lago Mestre.

Son muitos os bercianos que emigran por razois académicas ou profesionais da nosa rexión. Feito que todos sentimos porque sabemos que alguis machan para non voltar. Agora ben, houbo nos séculos pasados outras emigraciois máis duras.  A fines do século XIX a enfermidade da filoxeira provocou a perda de milleiros de vides. Isto provocou a perda de traballo agrario e maila forzada emigración dos labregos viñateiros para América. Logo, na segunda metade do século XX, tivemos unha nova vaga de emigración para os centros industriais de España e de Europa, Alemaña, Franza, Suiza, etc.

            Nesta ocasión queremos falar da dita emigración para América por mor da leitura do libro Semillas de León en América (2024). Trátase dun estudo dos emigrantes leoneses en Hispanoamérica. Por suposto, a meirande parte do libro dá protagonismo á emigración leonesa. Agora ben, hai un apartado que fai fincapé nas referencias á emigración berciana. Resulta que nun principio os emigrantes organizáronse alén do océano por comunidades comarcais, casos de Sayago, Maragatería e O Bierzo. Esta organización dos bercianos de aló é descoñecida para a meirande parte dos bercianos de eiquí. Por iso imos pescudar nalgúns datos de interese.

            En Bos Aires os bercianos organízanse no chamado Centro Berciano a fines de 1914. Segundo o autor, Juan Alvarez Domínguez, hai muitas referencias na documentación á rexión do Bierzo, non así á comarca. Logo temos unha territorialidade clarexa na rexión. O autor teima que esta referencial rexional no es casual y respondería a una intencionalidad manifiesta de los redactores. Ademais, no libro dos Estatutos do Centro Berciano xorde como símbolo identitario o escudo da ponte de Ponferrada coroada.

            O dito autor relaciona este ativismo emigrante co bercianismo primario, como sentimento de arraigo coa terra nai, e nega unha reivindicación política porque non se menciona a provincia de Vilafranca. Abraiante resulta que o Juan Álvarez Domínguez tampouco nomee a provincia do Bierzo, creada en 1486, e presente ao longo da Idade Moderna. A historia sempre é utilizada segundo os intereses leonesistas. Nos Estatutos lemos amor a su patria y a su región, en clarexa competencia nominativa coa región leonesa. Recordemos que existía o Centro Región Leonesa e ámbolos dous utilizaban a denominación rexional para reafirmar a súa territorialidade respeitiva, nada de subordinación berciana.

            O Juan Álvarez Domínguez salienta la personalidad identitaria para con los que un porcentaje de los bercianos se definan (y se identifican). Todo o cal leva a procurar a diferenciación cos veciños. Ademais, o autor comenta que ámbolos Centros Leonés e Berciano son coetáneos, logo hai ánimo coletivo de separación das dúas organizaciois.

            O libro refírese aos intentos de unión entre os centros leonés e berciano (ano 1922). Todo semella indicar que houbo varias negociaciois mais foron negativas, arribándose a la conclusión de que no puede hacerse nada favorable por ser inadmisibles algunas condiciones (páx. 243). Posteriormente, retoman as negociaciois mais a delegación leonesa determina en vista de que nuestros delegados no merecen confianza (al parecer) a dicho centro (berciano), se dé, por terminado el asunto. Logo novo fracaso nun acordo final de unión, León sen O Bierzo. Por un informe da asemblea xeral leonesa, de 1923, sabemos o problema de entendemento cos bercianos, por desear condiciones inaceptables, tales como cambio de designación para nuestra asociación. Por mor doutro documento, concretamos esas demandas bercianas, cambia la denominación amplia y aunadora de Región leonesa. Lamentablemente las fusiones no tuvieron éxito. O Bierzo pretendía ter un recoñecemento da súa denominación e territorialidade.  

            Por suposto, co paso do tempo a existencia do Centro Berciano non foi doada. Os centros comarcais tiveron problemas para existir pola escaseza de socios, problemas de financiamento, consecución de locais e custo dos servizos prestados. Aínda así ben sabemos do esforzo do Centro Berciano para crear a escultura da Carrasca de Ponferrada, en homenaxe a Enique Gil y Carrasco (1926). Trala desaparición do Centro Berciano (1930) muitos bercianos pasaron a formar parte do Centro Región Leonesa. Na súa revista León xorden variadas e parciais informaciois sobre a nosa rexión. Un emigrante leonés en Arxentina, escribe nesa revista de 1934, sobre Ponferrada que otra diversidad de tipos que intercambiando en sus conversaciones muchas palabras en bable leonés, el primer idioma castellano, chocando abiertamente con el idioma actual. Abraia que ese leonés confunda o galego do Bierzo co seu bable. Mentres que o político republicano leonés, Félix Gordón Ordás, publica un libriño titulado La Región idiomática del Bierzo (1935) onde se recoñece o idioma galego.

Un aspecto curioso que o autor do comentado libro descoñece son as relaciois entre o Centro Berciano e a emigración galega. Temos numeros datos sobre os contactos entre bercianos e galego en Arxentina. A Agrupación instructiva de Frades organizou aos bercianos (xornal Correo de Galicia, 1926). O chamado grupo os Amigos do Bierzo aproveitan o xornal El Despetar Gallego (1926) como medio de comunicación cos seus asociados. Este xornal foi o medio de difusión da Federación de Sociedades Galegas que cede aos bercianos a súa sede na rúa Balta de Bos Aires. O Congreso da Federación de Sociedades Galegas (1927) aproba extender su obra cultural a la región berciana y que El Despertar Gallego gallego publique información de dicha región como de cualquier punto de Galicia. Tamén o xornal El Heraldo Gallego fixo a mesma política de promoción da Casa do Bierzo (1927).

Por suposto, dende os xornais de Galicia non faltaron os artigos sobre a territorialidade e lingua galegas. No Correo de Galicia lemos, tierras del Eo y del Bierzo hay 200.000 personas que hablan nuestra lingua gallega (1927). No mesmo xornal indícase, si rigiese en España una auténtica división en regiones naturales, el Bierzo sería nuestro, y de otras más aún (1928). Capital resulta o conflito comentado entre os Centros Berciano e Leonés fronte á axuda e achegamento aos emigrantes galegos por parte berciana.

O Bierzo, febrero de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

PROPOSTAS GALEGUEIRAS PARA OS PARTIDOS POLÍTICOS ANTE O 15M

libreriacajondesastre.com 

PROPUESTAS CULTURALES

PARA LOS PARTIDOS POLÍTICOS,

del colectivo Fala Ceibe do Bierzo.

 De cara a las elecciones autonómicas del 15 de marzo el colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo quiere hacer unas propuestas a los diversos partidos políticos sobre la cultura de esta región. Estas propuestas se relacionan básicamente con la defensa de la cultura y la lengua gallegas de El Bierzo.

1.       REFORMA DE LA LEY DE LA COMARCA DE EL BIERZO.

·         Ante la conmemoración del 35 aniversario de la aprobación del a Ley de la Comarca, resulta de interés reformar el actual texto legal para favorecer los intereses culturales bercianos.

·         Modificar  la referencia actual al gallego, artículo 1.4, para favorecer el uso administrativo del gallego (documentación bilingüe, web bilingüe, publicidad institucional, etc). 

·         Creación del Servicio lingüístico comarcal para promocionar el uso administrativo del gallego en Consejo Comacal, municipios y pedanías (campañas conciencición, tradución, toponimia, etc).

·         Reconocer en el articulado la posibilidade de acción exterior del Consejo Comarcal para poder establecer convenios de colaboración con instituciones de Galicia (Xunta, Deputacións, universidades, etc) para a promoción del galego en El Bierzo.

·         Reconocer entre la competencias propias del Consejo Comarcal (art. 4) la de museos y archivos. El Bierzo necesita un museo con un archivo comarcal para recoger todo el patrimonio cultural gallego hoy disperso (oral y escrito). Desde este centro comarcal se podrá fomentar la investigación de la cultura gallega (filológica, histórica, etnográfica…)

·         Traspaso de las competencias en materia de Cultura al Consejo Comarcal que actualmente poseen la Diputación leonesa y la Junta de Castilla y León. No se entiende que esas instituciones foráneas ejecuten políticas lingüísticas sobre el gallego cuando desconocen este idioma de El Bierzo.

·         Reconocimiento en la Ley de la Comarca de la iniciativa legislativa para el Consejo Comarcal como ya tienen los ayuntamientos por Ley autonómica 4/2001. Recordemos que en Catalunya a comarcas y Val d´Arán si tienen esta iniciativa legislativa. Necesitamos del reconocimiento del derecho a hacer proposiciones de ley en las Cortes de Castilla y León que favorezcan los intereses bercianos en materia de cultura y lengua gallegas, por razón de la singularidad idiomática que tenemos desde la Edad Media.

2.       REFORMA DEL ESTATUTO DE AUTONOMÍA DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Reconocimiento legal del gallego como idioma oficial de Castilla y León.

·         En el artículo referido al gallego (art. 5.3) mencionar expresamente la vinculación de este idioma con territorio de El Bierzo.

3.       APROBACIÓN DE LA LEY DE LENGUAS DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Se trata de proteger legalmente las tres lenguas minoritarias, a saber, gallego, leonés y eusquera de Burgos.

·         Reconocimiento de derechos lingüísticos para los hablantes de las dichas tres lenguas (enseñanza, uso administrtivo, toponimia, medios de comunicación, etc.

·         Uso parcial de las tres lenguas en las Cortes de Castilla y León.

·         Establecer un Consejo de lenguas de Castilla y León compuesto por representantes de dichos tres idiomas para formular as medidas a ejecutar. 

4.       REFORMA DE LA LEY DEL RÉGIMEN LOCAL DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Modificar el artículo que determina que los nombres de los municipios deberán ser en lengua castellana (24.1).

·         Reconocimiento expreso del uso parcial del idioma gallego en los entes locales (Consejo Comarcal, municipios y pedanías)

5.       GOBIERNO JUNTA DE CASTILLA Y LEÓN.

·         Establecimiento, por vía reglamentaria, que los centros escolares de El Bierzo occidental  oferten de forma obligatoria la materia de gallego y que sea voluntaria la elección para su alumnado. Que no haya restricciones de falta de alumnado o profesorado para impartir el gallego. Que se facilite la continuidad en el estudio del gallego a su alunmado en los sucesivos niveles educativos.

 

O Bierzo, febreiro de 2026.

falaceibe@yahoo.es

www.obierzoceibe.blogspot.com

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

ESE FORO DO MANZANAL DE ALÉN

libreriacajondesastre.com

ESE FORO DO MANZANAL DE ALÉN,

Por Xabier Lago Mestre.

Chegan as eleciois do 15M!. O leonesismo político tan dividido toma posiciois na nosa rexión. Os do Lexit presentan o seu proxeto de división en dous distritos, Ponferrada e León. Un novo Foro do Manzanal fai un xantar en Canedo e debate sobre as malas relaciois do Bierzo con León. Todos revoltos na difusión do leonesismo e na procura do voto político. Nada novo por parte dos que prometen ouro dende o máis aló do Foncebadón.

                Naceu o Foro do Manzanal. Tiveron xuntanza en Canedo ás agachadas. Ninguén se enterou da súa presenza salvo polo seu comunicado resolutivo. Por suposto, os bercianos non temos sido convidados, ben, quizais dous dos seus afins. Mais pasaron dos bercianistas e galeguistas, nada de nada que somos muito perigosos para o seu relato leonesista. Eles viñeron, xantaron boa comida do Bierzo e fixeron un escrito para os medios de comunicación. Tal como viñeron, silandeiros, marcharon para a chaira leonesa. Non houbo tempo nin para a foto oficial dos escasos participantes. Un traballo ben feito!. Entre os asistentes un representante do Instituto leonés de cultura, da conselleria gobernada pola Upl na Deputación. Como din eles, todo mui apolítico, xa!.

                Vaiamos co contido dese comunicado final. Segundo nos contan, o obxetivo da xuntanza leonesista foi “frenar las dinámicas de división interna que debilitan a la provincia”. Comprobamos que son conscientes das diferenzas entre León e O Bierzo. Pois clarexo que hai diverxencias entre ámbolos dous territorios. Son históricas coa queixa polo centralismo capitalino (fiscalidade, xustiza, ensinanza, recrutamentos…), a demanda de autonomía berciana, a reclamación provincialista, nosa simboloxía diferencial (bandeira Cruceira), a forte conciencia bercianista social, presenza da lingua galega, etc.

Agora ben, eses foreiros falan dunha “división artificial” e que rexeitan ese “Bierzo versus León”. Mellor farían en entender a rexión do Bierzo e non devaluala continuamente. Isto pasa de sempre, a provincia de Vilafranca foi breve para eles, mais pasan da provincia anterior creada polos Reis Católicos en 1486 e que durou toda a Idade Moderna. Recordamos ben como criticaron a creación da Comarca do Bierzo en 1991 porque ameazaba a unidade territorial de León. Outro tanto acontecera co recoñecemento legal do idioma galego  (2007)  tan criticado polo leonesismo até hoxe. Ben que escribiron contra o colonialismo cultural, a oficialidade lingüística, o ensino do galego, a sinalización bilingüe, etc. Tolerías a esgalla!.

Para evitar as dinámicas de rachar a provincia leonesa, dos presuntos ataques de certos grupos bercianos, eles propoñen varias medidas. Por exemplo, “reforzar las señas de identidad compartidas, como la historia, los pendones o la estructura en juntas vecinales”. Está clarexo? Si, mirar máis pola historia común, caso do vello e manipulado reino de León, cuns reis sempre bos gobernantes e mellores cos seus vasalos. Iso si, pasar do provincialismo histórico berciano que sempre pretende rachar coa presunta unión leonesista. E que poden dicir do idioma galego, pois nada bo, porque divide aos leoneses lingüísticamente.  Iso si, os cartos da Deputación para restaurar pendois e as migallas da subvención anual para o galego do Bierzo.  Asunto pechado!.

Outra boa idea destes foreiros, recuperar a festa das comarcas leonesas. Vaia, agora apostan polas comarcas. Estas só contan cando editan os folletos turísticos. Hai un “Museo de los pueblos leoneses”, en Mansilla de las Mulas, que algún político tivo a idea de iso, mencionar os “pueblos” e non as comarcas. Daquela, debía de estar mal mirado políticamente ese recoñecemento comarcalista. Iso si, na presentación da web do dito museo lemos, “custodio de la cultura tradicional de las comarcas leonesas”. Para eles as comarcas non pasan da diversidade territorial (paisaxe) e do puro folclorismo, concretado nun traxe, unha canción, unha fala local e pouco máis.

Agora ben, no fondo saben que O Bierzo é máis ca unha comarca. Trátase dunha Comarca legal con recoñecemento político baseándose na tradición institucional, o provincialismo berciano histórico. Isto para os ditos foreiros é muito difícil de asimilar polo leonesismo. Eles teiman en que é unha comarca máis das variadas leonesas. Isto non casa co que pensamos os bercianos nin co dito recoñecemento xurídico. Todo semella indicar que hai dúas realidades territoriais e políticas, O Bierzo e León, e así ten sido na historia moderna.

Os ditos foreiros ameazan coa vindeira xuntanza que terá lugar en Montealegre. No lindeiro entre O Bierzo e León, ben alonxado para que vaian os catro gatos amigos. O impotante é elixir un bo lugar onde xantar. De seguro que tralo viño berciano sairá un mellor comunicado final.  Dos novos debates pouco podemos agardar cando tan mal comezaron en Canedo. En fin, estes foreiros son os que van unir a provincia leonesa. Non sei, todo isto soa a cando os leonesistas criticaron a Fundación Villalar por manipuladora da historia e da conciencia rexional, agora temos que aturar coa propaganda deste novo Foro do Manzanal cazurreiro.

O Bierzo, febreiro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es