lunes, junio 17, 2024

O BIERZO FERROVIARIO.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


O BIERZO FERROVIARIO,

Por Xabier Lago Mestre.

Chegan ao Bierzo novas promesas políticas de estudos técnicos sobre un novo trazado ferroviario ao chamado Lazo de Brañuelas. Non nos queda outra que confiar nesas propostas de futuro. Agora ben, mentres agardamos con muito acougo que veñan trens de alta velocidade e novas vías por Torre do Bierzo ou Foncebadón, podemos facer un chisco de historia ferroviaria.

            Sabemos polo Real dccreto de 3 de novembro de 1858 do primeiro intento de traer o ferrocarril ao Bierzo. Curioso foi o primeiro percorrido proxetado. A saber, desde a cidade de León para Quintanilla del Monte, Sueros, Balbuena, Brañuelas. Logo quedaba sen vías Astorga, para continuar por Montealegre, San Andrés de las Puentes, Matachana, Calamocos e Ponferrada. Por supusto, a burguesía maragata soubo reacionar para conseguir a súa parada de comboios en Astorga, alongando así o trazado ferroviario máis curto.



            Muito máis tempo tardou en chegar o ferrocarril ao Bierzo polos problemas de financiamento, difícil orografía montañosa e rexeito ás expropiaciois nos concellos. O trazado Brañuelas a Ponferrada funcionou en 1880, depois circularon trens entre Ponferrada e Toural dos Vaos (1883). Convén recordar os múltiples acidentes ferroviarios que houbo neste territorio montañoso (Torre, san Miguel de las Dueñas e Valdeorras) con numerosos mortos.

            As numerosas minas de carbón favoreceron o asentamento do capitalismo na rexión do Bierzo. O problema foi o transporte dese mineral para as industrias locais e foráneas. Velaí a intervención do ministerio de Fomento español no apoio político e financeiro estatal ao ferrocarril Ponferrada a Villablino (1918). Este ferrocarril foi medrando no século XX con novos ramais. Son os casos das centrais térmicas de Compostilla I e II, térmica MSP, barrio da Placa en Ponferrada (tres cargadeiros de carbón), Caboalles (en 1921 de 8 km.) e Villaseca (7 km.). Tamén intentouse sacar o carbón berciano por Asturias. Para iso houbo o proxeto ferroviario entre Pravia e Cangas de Narcea (1940) e Cangas e Villablino (1945), que necesitaba longos túneis (Degaña de 4 km. e Cerredo de 3 km). Por suposto o alto custo económico fixo inviable este trazado montañoso que levaría o carbón ao porto de san Estaban de Pravia (xornal La Correspondencia de España, 1920).



            Na rexión berciana non faltaron outros proxetos ferroviarios para sacar os minerais aos mercados estatal e internacional. Todos sabemos da reivindicación de Vilafranca do ferrocarril para Ribadeo polo val de Valcarce, Pedrafita, Becerreá, Ribeira de Piquín, A Pontenova, polos vales de Neira e Eo. Incluso xa en 1879 a Deputación de Lugo e o concello de Vilafranca demandaron o ferrocarril alternativo para a capital luguesa por Baralla. Muito depois unha comisión vilafranquina foi a Lugo para unha entrevista co poderoso xeral Berenguer para tratar este tema ferroviario (xornal El Siglo Futuro, 1930).

            A potente conca carbonífera de Fabeiro sempre tivo problemas para sacar o seu mineral para fóra. Velaí as súas dúas liñas de baldes para buscar o ferrocarril da Minero Siderúxica de Ponferrada. En Santa Cruz houbo apartadeiros das empresas de Diego Pérez e Antracitas de Fabeiro. Incluso trazouse a estrada de Santa Eulalia de Oscos para transportar o carbón faberense polo Sur. Neste senso, un proxeto fallido foi o ferrocarril entre Vilafranca a Ponferrada por Cacabelos para levar carbón de Fabeiro.



 


            Polo que se refire a Toreno, tivo un pequeño ferrocarril en Alinos, nas explotaciois de Antracitas de Gaiztarro (Caleyo e Escandal). Alinos contou con lavadeiro, cinta transportadora que cruzaba o río Sil e cargadeiro nos trens da MSP. Outra zona de pequenos trens mineiros foi Torre do Bierzo. Eiquí o carbón local era cargado nos trens que subían desde Ponferrada e Bembibre tirados polas máquinas 400. Logo se formaban outros comboios carboníferos con máquinas máis potentes para subir as ramplas de Brañuelas.

            Xa en Brañuelas, comentar que neste centro mineiro converxían varias liñas de baldes que traían carbón. Houbo un proxeto de ferrocarril que pretendía levar mineral para o norte, polo val do río Tremor até Murias de Paredes e Villablino. Para iso había que construir un longo túnel de 1.000 metros para pasar ao Val Gordo da comarca das Omañas. Muito traballo e maior custo económico remataron con esta utópica liña ferroviaria.

            Julio Lazúrtegui tivo grandes proxetos industriais para O Bierzo, caso da siderurxia en Ponferrrada. Pois ben, do seu optimismo económico xurdiron na súa mente novas liñas ferroviarias, casos do ferrocarril para Braganza en Portugal polas comarcas da Cabreira e Seabra. Tamén se referiu a un novo tren mineiro de Toreno para La Robla (revista Mercado, 1920), para conectar cos centros industriais de Asturias e Euskadi. Lazúrtegui pretendía un Bierzo ben comunicado por ferrocarrís para exportar os produtos mineiros, forestais e agrícolas fóra do Bierzo.

            Outro fito ferroviario da nosa rexión aconteceu na década de 1950. Trátase da eletrificación da liña de Brañuelas. As ramplas montañosas eran un perigo constante (acidente de Torre en 1944), as vellas máquinas de vapor non podían coas pechadas curvas, nin tiñan potencia suficiente nas subas. A eletrificación trouxo potencia nas novas máquinas inglesas e seguridade co moderno sistema de sinalización. Xa non había problema para sacar os minerais, carbón para as cidades castelás e  ferro dos coutos Wagner e Vivaldi para os embarcadoiros de Vigo e Inglaterra.

            A chegada do ferrocarril no Bierzo trouxo grandes cambios. Atrás quedaban os tempos dos miles de seitadores galegos que pasaban pola nosa rexión (de Ancares, Pedrafita, O Courel e Valdeorras) para os campos de Castela. Tamén desapareceron os arrieiros maragatos coas súas recuas de mulos que viaxaban para Galiza con variadas mercadorías. Tampouco compensaba levar os rabaños de meiriñas castelás e estremeñas para as brañas do Bierzo. As pequenas estaciois e apeadeiros atoparon novos viaxeiros de localidades rurais, Vilafranca do val do Valcarce, Toural dos Vaos do val do Selmo, Quereño da Cabreira, etc. O ferrocarril facilitou a emigración para os novos centros industriais e urbanos ben lonxanos.

            Oxalá o novo ferrocarril volte á rexión do Bierzo para traer desenvolvemento económico coma antano. Agora non temos a vantaxe da cercanía a Galicia, pola competencia ferroviaria da Seabra. O poderío tecnolóxico ten máis doado rematar co vello lazo ferroviario sen máis problemas. Só falta a decisión política para destinar os recursos económicos estatais a esta rexión illada e periférica que ben merece máis investimento público neste século XXI.

O Bierzo, xuño de 2024.



http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

miércoles, junio 12, 2024

O DISTRITO BERCIANO APARTE

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


O DISTRITO BERCIANO APARTE,

Por Xabier Lago Mestre.

A rexión natural do Bierzo xorde ben delimitada por mor das serras que arrodean a conca hidrolóxica do Sil. Por suposto, xa na Idade media a documentación variada deixa constancia da identificación do noso espazo coma “territorio bergidense”. Velaí por exemplo a presenza do chamado conde Gatón (século IX) que levou bercianos para repoboar “terras de foris”, a saber, leonesas e zamorás. A profesora Margarita Torres ten ben estudada a evolución do condado do Bierzo, no cal se integraban tenencias menores coma Boeza, Ulver (Cornatelo), Valcarce, Cabreira, Ancares, Aguiar, Ribeira, Ponferrada, Vilafranca, etc. Neste amplo territorio os seus dirixentes exercían funciois gobernativas, fiscais, xudiciais e militares.

            Na baixa Idade media, a unidade territorial do Bierzo foi esnaquizada coa delegación do poder real para os señoríos, tanto relixiosos (mosteiros e bispados) coma laicos (Lemos, Luna, Bembibre…). Posteriormente, foron os Reis católicos os que recuperaron o poder para a Coroa de Castela tras derrotar a revolta do conde de Lemos (1486). O poder real reorganiza O Bierzo segundo os seus intereses políticos. Por iso se crea o marquesado de Vilafranca e tamén a provincia do Bierzo baixo o mando dos corrixidores. Nos sucesivos censos fiscais da Idade moderna O Bierzo xorde delimitado coa dita provincia ou partido. Este abrangue incluso a xurisdición da Somoza maragata ou o norte de Valdeorras (o marquesado) e maila Cabreira. Esta provincia berciana serve coma espazo para o exercicio de funciois gobernativas, fiscais, militares, económicas, xudiciais, etc.



            Por suposto, esta provincia ou partido do Bierzo non era independente de León. Sabemos da súa integración no chamado reino de León, da representación da cidade de León en Cortes (tanto de Asturias coma do Bierzo), da presenza parcial da  xurisdición do Adelantamento xudicial nos señoríos, tamén do poder dos intendentes leoneses sobre os corrixidores de Ponferrada. Outro tanto dicimos do poder dos bispos de Astorga no Bierzo, aínda que houbo outros poderes relixiosos competidores (colexiata de Vilafranca, bispado de Lugo e arzobispo de Compostela).

            Chega a revolución liberal e derrota o Antigo réxime no século XIX. O novo poder político reforma as instituciois e territorios para que sirvan aos seus intereses. Suprímense os anteriores señoríos e créanse as provincias liberais. Velaí a provincia de Vilafranca, totalmente independente da León, que inclúe as comarcas de Valdeorras, Laciana e maila Cabreira baixa. Agora ben, a política centralista posterior do réxime burgués remata finalmente coas tres provincias máis pequeñas (Xátiva, Calatayud e O Bierzo). Posteriormente, os bercianos non deixaron de reivindicar a recuperación da provincia histórica suprimida. Outras reformas son a creación dos partidos xudiciais de Vilafranca e Ponferrada, para apaciguar e dividir a ámbalas vilas, ademais de desmobilizar calquera vindicación futura.



            O ministro Madoz recorda que en 1841 eliminan as subdelegaciois, caso de Ponferrada. O reforzado centralismo de 1853 suprime diversas administraciois e depositarias, aínda que manteñen a de Ponferrada de milagre. De novo en 1855, outro ataque! borran o partido administrativo de Ponferrada. A provincia leonesa, nas últimas décadas do século XIX, xorde dividida a efeitos fiscais con dous partidos, a capital leonesa e Ponferrada. Este partido asume a xestión das contribuciois (inmobles, cultivos e gandería), consumos, sal ou rentas estancadas. O Bierzo inclúe as oficinas subalternas de Vilafranca, Bembibre e A Ponte domingo Flórez (1877).

            O centralismo liberal non ten piedade cos territorios periféricos. En 1890 tratan de rematar coa audiencia de Ponferrada, finalmente se libra “por distar a más de 14 leguas da capital de provincia”. Sen embargo, dous anos depois suprimen a audiencia de Ponferrada. En 1894, a Deputación de León “solicitó la supresión del expresado Correccional (de Ponferrada)”. A nivel educativo, os intitutos quedan para as capitais de provincia, Ponferrada terá o seu en 1873, aínda que o Goberno central suprime dito centro que pasa a ser un colexio (1888). Se falamos da asistencia social, a Deputación de León suprime a Casa cuna de Ponferrada en 1887, “al entender que aquella comarca podría servirse del Hospital de Astorga”. Convén dicir que a terminoloxía máis aplicada ao Bierzo é a de rexión (xornais, literatura, política…



            O século XX foi declaradamente centralista, pola influenza das ditaduras, o que perxudicou ao Bierzo. En 1932 a Deputación leonesa suprime definitivamente a Casa cuna de Ponferrada. Na capital provincial xorden museo, arquivo, biblioteca, etc. A carcere do partido desaparece en 1968. Un ano depois o Consello de ministros crea a Mancomunidade de municipios da Comarca de Ponferrada. A Comarca do Bierzo xorde noutras muitas denominaciois de divisiois territoriais ministeriais (Agricultura, Gobernación, Comercio…). Nada de descentralización administrativa nin política.

            Haberá que agardar até a chegada da Democracia para retomar a reivindicación territorial. A presión social e política conseguen a subsede no Bierzo da Deputación de León. Esta institución, ante a despoboación rural da montaña, crea o distrito eleitoral provincial para O Bierzo que inclúe Laciana. E en 1991 as Cortes autonómicas aproban a Lei da Comarca do Bierzo, apesar da oposición leonesista ante os perigos de desmembración da provincia leonesa e da imposición da lingua galega. Abraidos! Os que piden a segregación da Comunidade de Castela e León, negan a autonomía territorial parcial para O Bierzo.



            Ao longo deste rápido percorrido histórico temos visto como O Bierzo ten sido recoñecido de diversas formas (condado, provincia, partido, rexión ou comarca). Por iso semella xusto e lexítimo reclamar que O Bierzo teña o debido recoñecemento da súa tradición institucional e territorial. Non se entende que nos mapas administrativos ou turísticos, da Junta de Castela e León ou Deputación leonesa, non se delimite claramente a presenza da Comarca do Bierzo, a única de existencia legal. Será porque nin Castela nin León apostan xa polas comarcas?. O Instituto leonés de cultura ten o seu “Museo de los pueblos leoneses”, e a cidade de León outro “Museo de las tierras leonesas”. Curioso, minorizan a cultura tradicional a nivel de localidades e indefinidadas terras para evitar identidades comarcais históricas que cuestionen o poderoso reino/provincia. Pola outra banda, para a Junta de Castela e León non hai comarcas, nin na Lei do réxime local (1998), nin na Lei de ordenación, servizos e goberno do territorio (2013), no futuro haberá unidades básicas do territorio, pois polo de agora esta Lei dorme no caixón dun conselleiro descoidado.

O Bierzo, xuño de 2024




http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

jueves, mayo 09, 2024

ESA CULTURA PROVINCIAL LEONESA

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


ESA CULTURA PROVINCIAL LEONESA,

Por Xabier Lago Mestre.

            A Deputación de León vén realizar unha política cultural desde a súa creación en 1833. Esta longa historia provincial ten graves carencias para muitos. Referímonos a que esa atividade cultural secular pasa muito da presenza de todo o referido ao  galego do Bierzo. Case que podemos ben dicir que ignora a cultura galega da parte da cidadanía provincial. Cantos actos culturais, organizados pola Deputación, teñen sido en galego desde 1833? Cantos libros foron editados en galego? Cantos artigos en galego xorden nas súas revistas, casos de Tierras de León e Feje?.

            Seguimos a agardar a edición dos cadernos pedagóxicos para escolares, do Instituto leonés de cultura, sobre a presenza secular do idioma galego no Bierzo. Iso si, que non volten a falarmos da confusa terminoloxía ideoloxizada, casos de galegoleonés, berciano ou diversas falas locais segundo os diversos vales veciños. Non queremos que nos fagan igual que en Asturias, que sempre que poden negan o galegoasturiano para falar do eonaviego máis localista. Porque non van confundirnos máis, os bercianos temos claro que falamos lingua galega, a mesma que na Galiza, asumindo a dialetización territorial secular e a normativización de hoxe. Que saiban  que nesta réxión estudamos sen problemas tanto galego coma portugués (Bembibre, Villablino e Ponferrada), idiomas irmaos de grande presenza internacional. Que para nada queremos illarnos por mor dunha política cultural foránea de restauración de falas locales.



            Non se entende que a Deputación de León teña unha atitude histórica tan pasiva coa lingua galega do Bierzo. Só podemos dicir que hai unha clara política cultural antigalega que chega até hoxe. Salvo o Día do galego no Bierzo (9 de marzo), cando un representante do dito Instituto leonés diserta en galego para demostrar o seu apoio á nosa cultura berciana, por iso financia parte dese acto cultural (premios escolares Antonio Fernández y Morales). Xa sabedes! Vén ao Bierzo a facerse a foto para publicala na súa rede social X, coma xustificación da súa persoal política.

            De cando en vez imos para León a visitar a nova biblioteca do Instituto leonés de cultura. Na última ocasión fixemos doazón do libro “El Bierzo provincial”. Pois ben, depois dun mes desde a entrega, comprobamos que aínda non consta no catálogo eletrónico dos seus libros. Por pura lóxica, chamamos á dita biblioteca para saber de tal ausencia. A información que nos dan é que non hai espazo para amosar dito libro ao público. Curioso! Entón, para qué reformaron o edificio do Instituto leonés de cultura?. Agora resulta que non teñen espazo físico tralo importante gasto de modificación do centro cultural. O máis abraiante é que tampouco consta a presenza do libro “El Bierzo provincia”, de Miguel García González. Será que non contan con presuposto abondo para mercar libros bercianos provincialistas?. En fin o provincialismo berciano non ten cabida aínda no dito centro provincial leonés. Non vexamos mala intencionalidade política.



            Aínda recordamos cando na década dos noventa do século XX doamos libros en galego para o bibliobus da Deputación de León que percorría as localidades do Bierzo. Daquela, o funcionario que recolleu a nosa doazón de libros en galego para escolares amosou certa sorpresa por aqueles raros exemplares. Non sabemos se por estar escritos en galego ou polo noso altruista xesto. O certo é que aquel bibliobús non tiña anteriormente nin un libro en galego, a lingua familiar e tradicional de muitos dos seus leitores do Bierzo ocidental. Non debería a Deputación leonesa mercar libros en galego para as bibliotecas municipais do Bierzo?.  

            Neste século XXI non se pode entender que os galegofalantes do Bierzo teñamos que agardar as migallas económicas que nos ofrecen a Deputación de León e Junta de Castela e León para a promoción do noso idioma. Quen pode cavilar en que as políticas culturais destas instituciois van promocionar a nosa lingua. Esas dúas administraciois miran polas súas linguas, castelán e leonés, por pura lóxica política rexionalista. Para eles o galego non representa un compromiso político sentido, só unha obriga legal foránea, polo mandato do Estatuto de autonomía de Castela e León (artigo 5). Mais a xustiza política vai por outro vieiro. Debería ser o Consello comarcal do Bierzo quen detentase a competencia de fomento do galego, sen intervenciois alleas (nin Deputación nin Junta). O Consello comarcal é a administración máis cercana (principio de subsidiaridade), en contacto direto cos cidadaos galegofalantes. Qué pintan xerarcas de León e Valladolid facendo política cultural a prol do galego? Executemos a lóxica política fronte a imposiciois alleas.

O Bierzo, maio de 2024.  



http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

viernes, mayo 03, 2024

FALA CEIBE CRITICA LEY DEL PATRIMONIO CULTURAL DE CASTILLA Y LEÓN,

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


FALA CEIBE DO BIERZO CRITICA

LEY DEL PATRIMONIO CULTURAL

DE CASTILLA Y LEÓN,

El colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo critica el proyecto de Ley del Patrimonio cultural de Castilla y León por ignorar la presencia de la lengua gallega. Resulta lamentable la pretensión política de ocultar, una vez más, la protección del gallego en un texto legislativo autonómico por parte de las Cortes de Valladolid.

            En dicho proyecto de Ley del Patrimonio cultural de Castilla y León se hace referencia a que “también forman parte del mismo el patrimonio documental bibliográfico y lingüístico” (artículo 12.1). Más adelante se concreta el contenido del patrimonio lingüístico, “tradiciones y expresiones orales, incluidas las modalidades y particularidades lingüísticas como vehículo del patrimonio cultural inmaterial, así como la toponimia tradicional como instrumento para la concreción de la denominación geográfica de los territorios” (art. 22.1.b). Resultan curiosas estas menciones que sólo sirven para ocultar la presencia actual de la lengua gallega en O Bierzo y As Portelas da Seabra.



            Al final de dicha Ley, en su disposición adicional 1ª, aparecen nuevas referencias al patrimonio lingüístico. Nada se concreta en su regulación jurídica, “se regirá por sus normas específicas”, y “Administraciones competentes adoptarán las medidas oportunas tendentes a la protección y difusión”. Toda actuación administrativa de carácter lingüístico se pospone a un futuro incierto, “se regirá” y “adoptarán”. Esto se llama falta de compromiso político con el destino del patrimonio lingüístico. A esto unimos la discriminación lingüística que supone referirse al ”castellano y resto del patrimonio lingüístico de la Comunidad”, se menciona el castellano pero se ignora el idioma gallego, con clara intencionalidad política de subordinación y ocultación para nuestra lengua minorizada.   

            Recordamos que la lengua gallega está reconocida expresamente en el Estatuto de autonomía de Castilla y León, “gozará de respeto y protección la lengua gallega en ls lugares en que habitualmente se utilice” (art.5.3). Por eso no se entiende que en la mencionada Ley del Patrimonio cultural se oculte deliberadamente la concreción lingüística para el idioma gallego. Además, indicamos que ante la falta de una Ley autonómica de Lenguas de Castilla y León, resulta lógico que se pida una regulación parcial del gallego en este proyecto de Ley del Patrimonio lingüístico.



LA GESTIÓN LINGÜÍSTICA DEL GALLEGO.

            La gestión del patrimonio cultural de Castilla y León tiene su concreción en la mencionada Ley, en los llamados “principios de gestión sostenible” (art.3). Está claro que la gestión de la lengua gallega debe ser reconocida para el Consejo comarcal de El Bierzo, en base al principio de subsidiariedad, es decir, la competencia para la administración más cercana a los ciudadanos. Por eso no se puede admitir que la Junta de Castilla y León o la Diputación de León (su Instituto leonés de cultura) gestionen hoy la competencia cultural en lo que se refiere al gallego de El Bierzo, por ser una materia lingüística totalmente ajena a sus intereses particulares.

            Insistimos en que hay que reconocer jurídica y expresamente al Consejo comarcal de El Bierzo la competencia en materia de cultura y lengua gallegas. Así esta gestión cultural comarcal supone preservar la singularidad lingüística berciana (diferente a la de Castilla y León), su conocimiento e investigación, el fomento del gallego (normalización), promover su enseñanza, el intercambio cultural con Galicia o la concreción territorial (según criterios históricos, toponímicos y de hablantes). Además, tanto la Junta de Castilla y León como la Diputación leonesa deben comprometerse a crear un “Centro da cultura galegoberciana” en Vilafranca do Bierzo, para recopilar nuestro patrimonio inmaterial y dinamizar dicha lengua en el siglo XXI.



            Fala Ceibe do Bierzo insiste en que la singularidad de la lengua gallega en Castilla y León obliga a su reconocimiento jurídico en el proyecto de Ley del Patrimonio cultural que se tramita en las Cortes de Valladolid. Es hora de aprobar una norma legal que concrete parcialmente la protección jurídica del idioma gallego, en base a sus especiales características (minoritaria, aislada, periférica, vinculación con Galicia, etc.

            Hay una dinámica continuista de falta de debate político, cuando no ocultamiento, sobre el contenido del proyecto de Ley del Patrimonio cultural de Castilla y León. Por eso el colectivo Fala Ceibe do Bierzo difunde estas propuestas para activar el debate social y mediático locales, a través de los medios de comunicación.


O Bierzo, maio de 2024.




http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

miércoles, mayo 01, 2024

OS LIMITES PROVINCIAIS DO BIERZO.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


OS LÍMITES PROVINCIAIS DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

A rexión do Bierzo ten uns límites xeográficos bastante clarexos. Polo oeste as serras dos Ancares, do Courel e dos Cabalos, polo sur as serras da Enciña da Lastra e montes Aquilanos, polo leste os montes de Foncebadón e Manzanal, e finalmente, polo norte, a serra de Gistredo. Estes fitos orográficos serven para diferenciarmos das rexiois veciñas, casos de Asturias, León e Galicia. Mais tamén hai de ter en conta os lindeiros políticos e históricos que delimitaron O Bierzo. Concretamente hoxe, fixarémonos nos que estableceron as distintas provincias bercianas.

            Comezamos coa provincia berciana de 1486 que crearon os chamados Reis católicos. Por mor dos censos fiscais da Idade moderna (séculos XVI ao XVIII) coñecemos ben eses lindeiros administrativos da nosa institución provincial. A dita provincia do Antigo réxime tiña como novidades a inclusión da xurisdición de Lucillo, sita na Somoza maragata, no val do río Duerna. Ademais, integraba a comarca da Cabreira (Alta e Baixa, coas terras de Lousada e Ribeira) que formaban parte do marquesado de Vilafranca do Bierzo. Na dita Cabreira restan os concellos galegos de de Lardeira co seu barrio de Camporedondo e Casaio. Fóra desta provincia quedaban os dous concellos de Ribas do Sil (Páramo e Palacios), que se integraban no condado de Luna. Pola outra banda, na meirindade de Aguiar estaban varios concellos galegos (Porto e Real, san Vicente de Leira, Oulego…, coñecidos popularmente en Valdeorras coma O Marquesado). Fóra permanecían Laciana e Saliente e mailos barrios (do concello dos Cilleros).   



            Os debates políticos sobre a creación da nova provincia do Bierzo foron moi interesantes no Trienio Liberal (1820-23). Os cales tiveron grande repercusión nas Cortes, nos territorios enredados (O Bierzo, Valdeorras, Lugo e León), ademais dos medios de comunicación madrileños. Por suposto, non imos entrar na pescuda destes debates que xa se analizan detidamente en varios libros e artigos históricos. Soamente dicir que o Decreto de LIX das Cortes, de 27 de xaneiro de 1822, fixa legalmente a provincia de Vilafranca do Bierzo. Engadimos que tamén se estableceron 13 distritos militares en España, o 2º distrito abranguía as provincias da Coruña, Lugo, Ourense, Vigo e Vilafranca do Bierzo.

            Os límites políticos desta provincia de Vilafranca incorporan novos territorios veciños, respeito a outra anterior provincia histórica de 1486. Así polo norte xorden  no Bierzo os concellos de Palacios e Páramo do Sil. Polo leste, anexiona localidades da Silva e Montealegre (Manzanal), ademais do territorio até a Cruz de Ferro, e tamén Pobradura da Serra. No lado oeste, integra a conca do río Visuña con Hórreos e A Seara (Lugo). E do sur, toma as comarcas de A Carballeda e Valdeorras, delimitadas pola serra do Eixe, que se prolonga até buscar a ponte da Cigarrosa (Petín) para cruzar o río Sil. Daquí procura a serra de Cereixido que sube para o monte Montouto e serra dos Cabalos que empecha o noso val do río Selmo.



            Non podemos pasar por alto que nos debates territoriais, pola formación da provincia de Vilafranca do Bierzo, houbo resistencias das localidades de Valdeorras.  Os concellos do chamado marquesado de Valdeorras (da antiga meirindade de Aguiar) pediron a súa integración en Ourense (abril de 1821). Pola outra banda, A Rúa e Freixido propuxeron establecer os novos límites provinciais do Bierzo na ponte da Cigarrosa (decembro de 1821). Mentres O Barco de Valdeorras presentou un Memorial (setembro de 1821) contra a “mutilación del partido de Valdeorras, desmembra las comarcas de siete ayuntamientos”. O deputado Antonio Valcarce demandou a anexión ao Bierzo do val de Quiroga e comarcas de Trives e O Bolo, mentres que o deputado Peñafiel incluso pedía a comarca de Conso (outubro de 1821).

            Para delimitar mellor as provincias de León, Vilafranca e Ourense formouse unha Comisión territorial, reunida o 31 de agosto d 1822, para tomar acordos consensuados. Velaí a decisión de que Laciana se integrase na nova provincia de Vilafranca, “Laciana al Bierzo”, sendo o seu límite o santuario de Carrasconte, que o separa da Babia leonesa. Polo que se refire a Galicia, amplíase a provincia berciana por comarcas veciñas. Este é o caso do val do río Soldón, lindeiro con Quiroga (Lugo), “hasta buscar el nacimiento del río Soldón, marcha por el curso de este río hasta su confluencia con el Sil”. Así, quedan para no Bierzo as localidades de Outeiro, Vilarmel ou Montefurado (da famosa montaña romana). Depois este límite fluvial procura a desembocadura do río Bibei. Deiquí, sube o lindeiro ribeiro polo val do Bibei até a localidade do Vao. Logo restan no Bierzo Larouco e mailo santuario das Ermidas. Menciónase a localidade de Buxán, onde deixa o río Bibei para virar ao leste na procura do Alto do Covelo e o pico san Bernabé. Esta serra segue por “los altos de sobre Ramilo”, segundo o documento consultado, que abrangue Alto Chanca, A Fraga das Galiñas, A Pedra do Coello, Ladeira Cortiñas e Pedro do Lombo.



            A comentada serra divide as comarcas da Veiga (ao norte) e de Viana (ao sur). Queremos insistir en que as terras do Bolo e da Veiga serían pois da provincia berciana. O noso lindeiro montaños chega á provincia de Zamora, onde xira para o norte, polas serras de Porto e Calva, na procura de Pena Trevinca (2.127 m.). Deste punto segue a serra da Cabreira baixa.

            Trala creación da provincia de León, en 1833, comeza a mutilación da provincia histórica do Bierzo. Formanse dous partidos xudiciais (Vilafranca e Ponferrrada). Mais tamén xorde o novo partido administrativo do Bierzo que perde os concellos de Palacios e Villablino. Ademais, o chamado Marquesado, formado por concellos galegos da vella meirindade de Aguiar pasan para Ourense, con Valdeorras e A Carballeda, ademais dos vales de Soldón e Visuña para Lugo. Houbo que agardar até o ano 1991 para artellar territorialmente de novo a Comarca do Bierzo. Este territorio máis periférico, alonxado e illado por montañas merece ben recuperar a institución provincial histórica cun desenvolvemento endóxeno diferenciado, fronte ao centralismo metropolitano e capitalista que nos ameaza neste século XXI.

O Bierzo, maio de 2024.



http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

viernes, abril 19, 2024

OS LINDEIROS GALEGOS DO BIERZO.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


OS LINDEIROS GALEGOS DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Sempre hai grande debate social e político co tema da identidade compatida entre Galicia e O Bierzo na historia. Para engadir máis datos sobre este controvertido tema hoxe viaxamos á Idade moderna, por mor da leitura de diversos textos históricos que temos recompilado. Quizais eses papeis sirvan para comprender como os seus autores veían as relaciois estreitas entre ámbolos dous territorios veciños.

            A fines do século XV os condes de Lemos señoreaban os seus territorios do ocidente de Galicia e O Bierzo. Os cronistas desta época relatan a toma de Ponferrada polo conde Rodrigo (1486). Así Hernando do Pulgar vincula esta vila con Galicia, “conde de Lemos é señor de Ponferrada (…) era el mayor señor de aquel Reino de Galicia”, tamén “fizo algunos robos y fuerzas por la comarca para bastecer aquella villa, e las otras fortalezas que tenía en el Reyno de Galicia”. Pola súa banda, Jerónimo Zurita refírese a esa rebelión coma “teniendo el Rey nueva desto, considerando que cualquier novedad podría ser muy peligrosa en Galizia” (Anales de la Corona de Aragón),   


 

            Foron os chamados Reis católicos os que decidiron executar mellor o poder da Coroa de Castela sobre o reino galego. Varios documentos (1480, 1484 e 1486) refírense a ordes para que os oficiais reais fagan xustiza, ante “os males e escándalos (…) que ha abido en Galicia o en El Bierzo”. É dicir, xorden os dous territorios vinculados e veciños diferenciados. E cando ditos reis outorgan privilexios ao lugar de Acebo por limpar o camiño, o texto fai referencia a “que son en el puerto de Rabanal, de la entrada del Reino de Galicia” (1489). O arquivo de Indias de Sevilla recolle datos de emigrantes bercianos, nos papeis de rexistro xorde “Villafranca que es en Galicia” (1513), como demostración de identificación territorial.

            Tralas revoltas do conde de Lemos contra a Corona (1486 e 1507) en defesa das súas posesiois galegas e bercianas, O Bierzo xorde claramente coa denominación de provincia territorial a efeitos fiscais, militares e gobernativos. Dita provincia sempre estivo baixo o control dos correxidores reais que moraban na capital ponferradina. Esta vila berciana ten conciencia de ser “puerta y llave de los reinos de Castilla y Galicia. Y en tiempos de diferencias, es fuerza muy segura para mandar y señorear y defender desde allí, mucha parte de dichos reinos”, según preito polos seus xuices locais de 1505. O castelo de Ponferrada posúe valor militar estratéxico nos tempos das Comunidades de Castela. Velaí que a alta nobreza galega demande ao soberano Carlos I (asemblea de Melide, 1521) a súa defensa para evitar os contaxios comuneiros, polo que o rei determina “quanto a lo que suplicays mandé proveer alguna gente de guarda de este Reyno (Galicia), en lo de Ponferrada”.



             Noutro preito, entre os concellos de Mansilla e Ponferrada, polo pago dos portazgos, na correspondente sentenza lemos que “e por ser como era, llave e principio del reyno de Gallizia (…) en la dicha villa de Ponferrada que dividia e partia el dicho Reyno de Gallizia destos nuestros Reynos de Castilla y de León” (1522). Xorde claro o carácter fronteirizo do Bierzo entre reinos veciños. Outro documento real do mesmo ano fai referencia aos apeos do mosteiro de Samos sitos en “nuestro Reyno de Galicia e provincia de Verzo (sic)”, de novo coa diferenciación territorial.

            Ambrosio de Morales fixo unha viaxe a Galicia, por orde de Felipe II, na procura de reliquias. Cando visita rexión do Bierzo escribe que “también cuento por de Galicia a S. Pedro de Montes, monasterio de Benitos, aunque es en El Vierzo, que ya es del reyno de León” (1572). Incluso outro documento do arquivo de Simancas fai referencia expresa aos mosteiros do Bierzo, “porque el corregidor de Ponferrada deje la jurisdicción como tal a unos monasterios de Galizia” (1501). Para as instituciois de Castela O Bierzo tiña moita relación con Galicia. Así, cando se concede a tenencia do castelo de Ponferrada aos marqueses de Vilafranca (1561), nova alusión a “la fortaleza de Ponferrada, situada no reino de Galicia o en otro reino del dicho Rey”.



            No século XVII, na “Crónica General de la orden de San Benito”, o seu autor, Antonio Yepes, relata que “la Provincia del Bierço (como dizen) haxe dos luzes, esta mirando al Reyno de Galizia, como quien tiene vezindad, y está en el Reyno de León, por esso quiso el Rey don Bermudo en aquel puerto fundar un Monasterio muy noble (Carracedo), que estuviesse en medio de entrambos Reynos”. Velaí o popular dito local, “do Bierzo birollo”, que aproveitamos para recordar outro, “Galicia es la huerta y Ponferrada es la puerta” (Luís Manescal, 1621). Incluso en León lo cantan claro, “si Coyanza castellana, y el Bierzo gallego son, y la Montaña asturiana, ¿qué le dejas a León”. Alonso Castillo Solorzano, escribiu “La niña de los embustes” (1632), onde se refíre á protagonista que “tuvo su patria en Galicia, en la villa de Cacabelos”, nova referencia aos bercianos coma galegos.

            Voltamos aos textos históricos para comentar que Hernardo Camargo, en su libro “La iglesia militante “ (1642), escribe “Villabona, en la provincia del Bierzo, del Reino de Galicia”.  Pola súa parte, Alonso de Villerino estuda as relixiosas recoletas,  para escribir, “divide el Vierzo al Reyno de Galicia de la provincia de Campos, Villafranca es el pueblo más lúcido de este país, y más conocido en España, por la grandeza de su señor, y está en la raya de Galicia” (1690).

            Xa no século XVIII temos algunhas referencias ao Bierzo galego. Cando se anuncia a morte de frei Martín Sarmiento se indica “cronista general de la orden de San Benito de la Congregación de España, natural de Villafranca del Vierzo, en Galicia” (El Mercurio político, 1772). Este erudito berciano, realizou varios traballos filolóxicos de campo, os cales rematan o seu ámbito territorial de estudo no porto de Foncebadón, onde finaliza a posible influenza da cultura galega no Bierzo. Por certo, a chamada Cruz de Ferro tivo unha forte significación sentimental para os emigrantes, tanto bercianos coma galegos. Era alí onde se producía a despedida dos emigrantes que baixaban para Castela, e tamén o rencontro coa nación galega dos que voltaban. Para os peregrinos estranxeiros O Bierzo e Galicia eran o mesmo territorio (paisaxe, costumes, lingua…). Incluso o viaxeiro francés, Guillermo Manier, declara que Astorga es “la primera ciudad de Galicia” (1726). E no chamado “Don Quixote de la Cantabria” (1792) lemos que os bercianos “dizen vienen a ser ya mediu gallegos”.

O Bierzo, maio de 2024.  




http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

martes, marzo 26, 2024

A NOSA BANDEIRA CRUCEIRA.

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


A NOSA BANDEIRA CRUCEIRA,

Por Xabier Lago Mestre.

Un novo 14 de abril celebramos o Día da bandeira Cruceira do Bierzo. Esta enseña foi aprobada nesa data polo Consello comarcal. Sen embargo, máis importante é que os bercianos aceitamos amplamente esta bandeira. Había unha necesidade de acadar un símbolo que representase a unidade territorial e social do Bierzo. Hoxe esta bandeira está ben presente nos actos deportivos, dando visibilidade á afición berciana en calquera cidade de España. Outro tanto acontece coas bandeiras nas manifestaciois reivindicativas, coa publicidade comercial, coa marca turística berciana, etc. Noutras ocasiois vemos bandeiras pegadas nos sinais de tráfico, tapando os leones, ou anónimas pegatinas en papeleiras e contedores de lixo. E por mor da internet a bandeira Cruceira está ben publicitada en todo o mundo coma calqueira outra.

            Cómpre facer un chisco de historia sobre as bandeiras bercianas. Así recordamos que as localidades rurais conservan os seus pendois que amosan con orgullo nas súas festas e romarías. Os templarios asentados no Bierzo tiveron as súas enseñas coa famosa Tau. Pola súa banda, a alta nobreza amosou os seus escudos (condes de Lemos e de Bembibre, marqueses de Vilafranca, etc). Como imitación a pequeña nobreza fixo algo semellante cos seus escudos e bandeiras que presidían os seus sepulcros nas igrexas. Escudos tamén tiveron os mosteiros bercianos (Carracedo, Espiñareda, Montes, Colexiata…). Os grandes concellos (Ponferrada, Vilafranca e Bembibre) conservan os seus escudos en bandeiras. E as súas milicias concellís partían ás guerras baixo bandeiras portadas por alferes.

PENDÓN DE LANZAS DE PONFERRADA


            Facemos unha mención especial a Ponferrada porque nesta vila houbo celebraciois especiais con bandeiras. Durante a Idade moderna tiña lugar un acontecemento institucional e popular que coincidía coas coroaciois dos novos reis de España. O reximento ponferradino facía un desfile coa bandeira real e local que portaba o alférez (por privilexio), desde a praza do mercado ou igrexa maior até a praza do concello. Eiquí recibía a bandeira o correxidor real, onde tiña lugar o xuramento de homenaxe e lealdade ao novo rei por parte do reximento e maila veciñanza cun berro compatido.

            No tema das bandeiras non podemos olvidar o acontecido na guerra contra os napoleónicos. A resistencia comarcal, caso dos Tiradores do Bierzo, tivo coma bandeira o chamado pendón de Lanzas de Ponferrada (coa aspa colorada de Borgoña). Esta bandeira antiga ten a imaxe da Virxe da Encina, co lema “que en la villa de Ponferrada venera por su patrona la provincia del Bierzo”. Incluso o romance de María Manuela nos recorda que “sacaré el Pendón de lanzas con la cruz de san Andrés en los bordes estampada (…)”. Todo indica a forte identificación social coa antiga enseña berciana.



            Durante a existencia da provincia de Vilafranca de Vilafranca non houbo tempo de fixar a bandeira berciana. Por iso tivemos de agardar á chegada da democracia para desfrutar do resurxir da conciencia bercianista. Co futbol as bancadas luciron a bandeira branquiazul e o bercianismo político tamén utilizou esta enseña. De xeito oficial e institucional houbo o acordo político de consenso coa actual bandeira Cruceira, mestura da branquiazul e da histórica, aspada branquicolorada.

            Como xa comentamos e vemos abraia a popularidade acadada pola bandeira Cruceira. Esta enseña berciana compite en maioritaria presencia coas bandeiras foráneas (autonómica de Castilla e León ou provincial leonesa) e tamén con calqueira das locais (municipais e pedáneas). Son muitos os leonesesistas que non ven ben este grande desenvolvemento da Cruceira porque compite coa súa leonina, así coñecida no Bierzo. Ben demostrado queda isto nos derbis entre cultural e ponferradina. Desde León alegan a antiguidade da súa bandeira. O certo é que ese simbólico león non ten nada de orixinal pois está presente en multitude de bandeiras de rexiois e ciudades europeas. Ademais, aínda hoxe hai desacordo sobre cal é a verdadeira bandeira leonesa, polas desputas entre fondos (¿branco, colorado ou purpurado?) ou sobre os leones (¿bípedo ou cuadrúpedo?). Así pois, o seu deseño unificado vai para longo prazo, mentres no Bierzo témolo clarexo coa Cruceira.



            Como temos visto hai moitas bandeiras nos diversos ámbitos territoriais. Agora ben, apesar do esforzo institucional por popularizalas, o certo é que só as máis sentidas son compatidas polas comunidades e territorios. Grazas a elas socializamos mellor os individuos nun destino incerto e asumimos noso pasado común. Velaí que unhas bandeiras só teñan presenza nos altos balcois dos edificios públicos, mais xamais pisan as rúas. As bandeiras Cruceiras son portadas pola veciñanza anónima que as sente coma propias, por iso medra o seu uso popular acotío. Do corazón saen as coplas satíricas, “O Bierzo cruceiro, león cazurreiro”, ou as liricas poesías, “Bandeira tricolor. Cruceira o cruzada, identidad y amor, euforia desatada. Azul del Sil mío, roja, de San Andrés, la cruz (…)” (Pedro López Pérez, AF2).

O Bierzo, abril de 2024



http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

sábado, marzo 23, 2024

DEMANDA DO GALEGO NA EXPOSICIÓN DE VILAFRANCA

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL


DEMANDA DEL GALLEGO ANTE

FUNDACIÓN EDADES DEL HOMBRE

POR FALA CEIBE DO BIERZO.

El colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo demanda a presencia del idioma gallego en la exposición Las Edades del Hombre que tendrá lugar en Vilafranca do Bierzo. Por eso se promueve una campaña en redes sociales para que los internautas envíen correos electrónicos a la Fundación Las Edades del Hombre en petición del uso parcial de la lengua gallega (feh@lasedades.es).

            Recientemente dicha fundación ha presentado la exposición en Vilafranca, mostrando las posibilidades de desarrollo que se pretenden. Además se ha mostrado abierta a nuevas propuestas bercianas. En este sentido, desde Fala Ceibe queremos hacer algunas iniciativas para favorecer un mayor éxito de la exposición.



VENTAJAS DE LA TERRITORIALIDAD AMPLIADA.

            Creemos que hay que abrir la exposición a nivel territorial. De ahí el acierto de compartir la sede con Santiago de Compostela. Pero también hay que ampliar la propuesta territorial a las comarcas gallegas del obispado de Astorga. Este está formado por el arciprestazgo de Galicia, que comprende las unidades pastorales de O Barco e A Rúa, con un total de 112 freguesías. Dentro de este espacio están las comarcas de Valdeorras, A Carballeda, Trives, Manzaneda, O Bolo y A Veiga. Esto supone cientos de fregueses, galegofalantes, que deberían tener su protagonismo lingüístico en la mencionada exposición.

            Por lo que se refiere al arciprestazgo de El Bierzo, hay dos unidades pastorales, de Vilafranca y Ponferrada, también con feligreses galegofalantes. Por lo tanto la fundación Las Edades del Hombre debería tener la sensibilidad bilingüe adecuada y concretada en la citada exposición de la villa del Burbia.



LOS CAMINOS A COMPOSTELA.

            Por la región de El Bierzo hay varios caminos a Compostela, es decir, Santiago, Inverno (Valdeorras) y Olvidado (Boeza), claros ejemplos seculares de hospitalitas. Los dos primeros caminos mencionados avanzan por zonas de lengua territorial y tradicional gallega. Esto hay que tenerlo muy en cuenta en la citada exposición para no ocultar la realidad cultural secular.

            La exposición Hospitalitas se refiere a “recibir al invitado”, función desempeñada por los hospitales medievales y también por los propios vecinos a los peregrinos en sus casas. De la vida hospitalaria derivó la intervención de determinados santos, casos de san Sebastián y san Roque, tan presentes en la tradición religiosa berciana y gallega a la hora de la curación de los afectados por las pestes. Recordamos san Sebastián en Vilafranca, Arganza, Viladepaos, etc y san Roque en Ponferrada, A Rúa, O Barco, etc. Por supuesto, estas festividades decayeron con la superación de las pestes.



PROPUESTAS PARA EL USO DEL GALLEGO.

            Desde Fala Ceibe aportamos propuestas para la presencia parcial del idioma gallego en la exposición. Esta lengua es compartida por los futuros visitantes de El Bierzo, Valdeorras y Galicia en general. Por todo ello, es lógico que se pida que la cartelería expositiva sea bilingüe, así como las cartelas de los objetos religiosos o los propios dípticos informativos para visitantes. Lo mismo demandamos para la publicidad de la exposición que se haga en medios de comunicación de Castilla y León y Galicia debería ser bilingüe.

O Bierzo, marzo de 2024.



http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

jueves, marzo 21, 2024

O VAL DE ANCARES NA REXIÓN DO BIERZO.


    LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

O VAL DE ANCARES NO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

O val de Ancares avanza cara a recuperar a súa denominación tradicional tras cumprir cos preceitivos trámites administrativos. Ancares, un curioso topónimo que ten un carácter espansivo en Galicia pola comarca veciña e pola serra do mesmo nome. O certo é que o noso val de Ancares ten moita historia. Na Idade Media está documentado o castelo de san Esteban de Fresnedelo ou Ancares (1033) que tería o seu territorio dependente, a tenencia de Ancares (1072). Por suposto os reis tiñan as súas terras, entre elas o castelo de Fresnedelo e alfoz que é doado ao bispo de Astorga polo rei Afonso IX (1206).

            As veciñas terras de Ancares foron dependentes dos mosteiros, casos de Fornela e Burbia trala doazón de Afonso XI a santo Andrés de Espiñareda (1317). E saltamos para o tempo dos chamados reis católicos e recordar que moitas terras e vasalos do bispado de Astorga pasaron a ter xustiza real. Cando os reis crean a provincia do Bierzo (1486) delegan a súa xustiza no seu corrixidor de Ponferrada (lexisla e executa). Algúns territorios do dito bispado (Los Barrios de Salas, A Somoza astorgana, Molinaseca…) dependeron xudicialmente do comentado corrixidor real. Talvez tamén acontecera o mesmo co val de Ancares que pasou a ser de reguengo, e quedou baixo o control do corrixidor. Neste senso existe un documento que fala dos lugares de Ancares que son do bispo de Astorga, o cal preitea por términos co mosteiro de santo Andrés de Espinareda (1496).



            Xa no século XVI Ancares pasará a ser da Coroa. Velaí a continua referencia documental ao Real Val de Ancares. Desta dependencia real recordan os ditos, “Ancares é real, fóra toda abadial” (mosteiro de Espiñareda e colexiata do Cruñego de Vilafranca). Curiosa foi a demanda do concello veciño de Burón que quixo pasar á provincia do Bierzo baixo o corrixidor de Ponferrada, “que nos aplique a la noble villa de Ponferrada, que tierra d´Ancares ques de Ponferrada confina con tierra de Nabia e tierra de Nabia con la de Burón” (1526). Eses galegos pretendían deixar de ser vasalos  do señorío de Altamira para ser reguengos, xa que “de la nuestra Corona real no faga merced de nos a quien nos desfuelle las caras” (1526).

            En un documento de 1776 atopamos a referencia a unha xunta de veciños na “casa del ayuntamiento de este valle” na localidade de Sorbeira. Nela a veciñanza elixe diversos oficios públicos, un xuiz do val, un alcalde da irmandade e un procurador. Como a xustiza era real, a cargo do corrixidor de Ponferrada, os ancareses tiñan a obriga de pagar polo seu exercicio (47 reais ao ano). Outros actos comúns foron o pedimento da quita das contribuciois para reparación de pontes lonxanos (1774). Noutra ocasión, as localidades do val protestaron contra a Mesta de gandeiros casteláns, xa que non querían que os alcaldes entregadores fixeran audiencias na cercana vila da Veiga para favorecer os privilexios de pastos das ovellas foráneas (1624).



            Segundo o Castastro de Ensenada (1752) as localidades do val de Ancares pagan en común o imposto das alcabalas reais, “destos nueve lugares que incluye dicho valle en un cuerpo como acredita dicha carta de pago”, claro exemplo de cooperación e solidariedade fiscal. Sen embargo, non pagaban outros impostos reais, “no paga dicho común servicio ordinario ni extraordinario por gozar todos los vecinos de previlegio de hijosdalgo” (Sorbeira). Dichos pagos fiscais tiñan que realizarse no castelo de Ponferrada, baixo a administración dos marqueses de Vilafranca.

            O Val de Ancares poseía os seus oficiais públicos. En 1775 fálase do nomeameto do encribán do número do “valle de Ancares, Provincia del Bierzo”. Tamén había un procurador síndico da xurisdición do val de Ancares (1808), defensor dos intereses populares, que denunciou os empadroamentos irregulais de fidalgos. Xa sabemos que os fidalgos estaban exentos de pago de certos impostos, o cal significaba un privilexio concedido pola Coroa. O catastro de Ensenada (1752) refírese á existencia dun xuíz ordinario e Lumeiras. A revolución liberal do século XIX impuxo un forte pulo por rematar coas instituciois do Antigo réxime. Velaí a supresión dos señoríos e maila creación dos municipios centralizados por unha capital, caso de Candín en sustitución do vello val de Ancares.  



            Por suposto, as localidades do val tiveron problemas de términos entre elas e coas veciñas. Vilarbón e Sorbeira preitearon con Burbia sobre prendas de gando que pastaba no término de Toloveira (1595). Lemos tamén que Suarbol, na “provincia de el Bierzo”, tivo desputas de lindes co concello de Piornedo sobre unha mancomunidade pastos (1799). Mentres que a Valouta preiteou co mosteiro de santo Andrés de Espiñareda pola execución da xurisdición civil e criminal nun longo proceso xudicial ante a Chancelería de Valladolid (1542-1584). Outro tanto acontecera cos concellos de Teixedo e Pereda que descutiron polo aproveitamento de pastos nos montes de Bercias e Reconquiños (1606-1628).

            Non podemos rematar sen facer mención á galeguidade lingüística do val de Ancares. O etnógrafo José Fernández González ten estudado esta cultura local e comenta que “el ancarés ante gallegos habla gallego, y ante ancareses habla la modalidad del gallego que llaman ancarés” (Etnografía valle de Ancares). Mais non faltan os piques entre veciños, “con galegos i ancareses, tratos poucas veces”, ou “os inimigos da alma son tres, fornelo, galego i ancarés”. O que sobra é o orgullo ancarés, “Por el Alto de la Cruz no se pasean chavales, lo recorren buenos mozos del Real Valle de Ancares”.

O Bierzo, marzo 2024.







http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es