VIAXE DO BIERZO Á CIDADE DE CHAVES EN PORTUGAL

DO BIERZO Á CIDADE DE CHAVES,

Por Xabier Lago Mestre.

Polos Santos xa hai unha tradición para muitos bercianos, trátase da viaxe para Chaves. Nesta cidade portuguesa, a vinte quilómetos de Verin unha importante feira que atrae a galegos e bercianos. Dende O Bierzo partiron durante a ponte festiva varios autocares con centos de turistas deseoxos de mercar e gastar os cartos. Ben de mañá partimos de Bembibre e Ponferrada para o escuro Valdeorras. Houbo parada na Gudiña para o almorzo e facer un descanso. Pouco máis aló a fronteira con Portugal e logo Chaves.

                Xa na cidade portuguesa, cunha hora menos, temos unhas rúas aínda sen xente. Tempo abondo para cruzar a famosa ponte romana de Trajano e gozar das augas tranquilas do río Tamega. Subimos para a zona vella, polo seu vello rueiro, na procura das pequechas prazas. A primeira a do pelourinho, símbolos dos seus foros reais. Depois a do concello coa estatua do Afonso I que foi duque de Bragança. Muito perto están os restos do castelo coa torre da homenaxe. Non poden faltar eiquí as fotos xunta os antigos cañóis. Por certo as vistas da ribeira de Chaves son impresionantes. Debaixo do castelo hai un grande xardín onde se agocha o río Tamega.

                A rúa principal é de Santo Antonio, a máis comercial, onde están as termas romanas. Rúa enriba atopamos o largo do xeneral Silveira, onde xorden as grandes letras turísticas en azul de Chaves. Eiquí non falta a foto de rigor para o bo recordo e publicidade en redes sociais. Na rúa dos Dragoes xa vemos os postos de feira. Avanzamos pola avenida do Estadio. Eiquí é zona de venda de roupa de todo tipo, deportiva de diversos equipos de futbol, prendas interiores, roupa de abrigo, bolsos de muller á esgalla, frituras, xoias, coiro, cestería, etc. Todo a bos precios porque hai muita falsificaciois. Segundo pasan as horas de lento camiñar hai máis xente con rueiro cheo de compradores. Berros constantes do vendedores chamando aos consumidores. Se non estás convencido do visto, tes aínda a rúa dos hérois de Chaves, con máis roupa, sábanas, mantas, zapatería, etc. Eiquí está o forte sao Neutel. Nos seus amplos foxos hai unha feira de gando variado que atrae a outros miles de visitantes. Tamén nesta zona está o mercado local con produtos da horta, carnes, pesca e froita.

                Voltamos para atrás e chegamos ao forte de sao Francisco. Hoxe ten aproveitamento coma hotel. Dois cañois recíbennos na súa entrada, cunha porta levadiza. Nesta zona hai venda de autos e maquinaria industrial. Eiquí facemos parada para tirar unha foto da escultura do xeneral Francisco Silveira (1763-1821). Este militar defendeu a provincia de Tras os Montes dos napoleónicos coma gobernador. Incluso tivo relación con España pois atacou cos portugueses aos franceses na Pobra de Seabra (1810), ben perto do Bierzo. Logo participou nas batallas de Vitoria, Pamplona e Baztan. Coa revolución liberal posterior (1820) tivo que retirarse por ser de ideas monárquicas.

                Mentres camiñamos despacio entre a multidude de xentes escuitamos o portugués, o español e mailo galego. Exemplo claro da cercanía que hai entre galego e portugués, e de que nos entendemos muito ben. A cartelería urbana é comprensible para os foráneos. Ax diferenzas gráficas non son atranco se coñecemos as súas sinxelas regras. No Bierzo temos a vantaxe de saber galego dende o berce e nos colexios. Por iso Portugal ten menos de estranxeiro que para os castelaos. Sempre debemos estar orgullosos de falar galego porque nos axuda a entendermos mellor cos de Galicia e con Portugal, ademais de Brasil. Somos todos unha grande comunidade galegolusófona. 

                Toca recollerse pois é a hora do xantar. Todos os bercianos tomamos de novo o bus para o curto desprazamento ao restaurante das aforas. Xa nas mesas compartimos experiencias da feira, que se hai falsificaciois, muita oferta, etc. Chega o primeiro prato, co puré vexetal mui rico segundo a opinión xeral. Logo xorde o bacallau á portuguesa coas súas batatas. Quen non repite iso que se perde. Todo ben acompañado de viño branco e tinto. Pan rústico para mollar. De sobremesa flan, macedonia de froitas e café. A verdade é que os comensais saimos ledos pola comida e pola atención das camareiras. En fin, un bo ambiente para o bo xantar.

                Tralo remate, volta para a cidade de Chaves. Desta vez o bus deixa aos pasaxeiros nas aforas, na zona dos grandes supermercados xa que a xente quería comprar bacallau para levar ao Bierzo. Outros visitaron os armazens para mercar máis, roupa de cama, adornos de nadal, loza, etc. A verdade é que eiquí os prezos xa eran muito semellantes a España. En fin, a portaequipaxes do bus énchese de grandes bolsas. No aparcadoiro hai varios buses que recoñecemos como do Bierzo, Monforte, Valdeorras, etc. Xa na estrada a música berciana alegra e acurta a viaxe. De novo no Bierzo, as distintas paradas son lugares de despedidas e de desexos de voltar a Portugal o ano que vén.

O Bierzo, novembro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

540 ANIVERSARIO DA PROVINCIA DO BIERZO.

LIBRERIACAJONDESASTRE.COM 

540 ANOS DA PROVINCIA DO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Todos ben sabemos da existecia da provincia de Vilafranca do Bierzo, creada durante el Trienio liberal (1820-23). Sen embargo, houbo outra provincia do Bierzo anterior. Reparemos na provincia que estivo vixente durante a Idade moderna (séculos XVI-XVIII). A meirande parte dos historiadores non lle deron importancia a esta outra provincia nosa. A documentación histórica fai constantes referencias a esta provincia do Bierzo, mais alguis cuestionan que sexa unha provincia fomal.

                Dende O Bierzo dicimos que as instituciois mudan, tamén as provincias históricas. Así, non son o mesmo as provincias do Antigo réxime cás do século XIX. Tamén hai clarexas diferenzas entre as das ditaduras coas democráticas. Os grandes trocos entre as provincias históricas non deben empecer o estudo axeitado de todas elas. Vexamos pois a caracterización da provincia berciana durante a Idade moderna.

                Trala derrota militar do rebelde conde de Lemos, en 1486, por mor do reparto da herdanza territorial, os Reis católicos organizaron O Bierzo segundo os seus intereses políticos. Así, concederon a provincia do Bierzo e compraron a vila de Ponferrada para establecer nela a capital. Tamén crearon o marquesado de Vilafranca cos territorios segregados do condado de Lemos. Fixeron a reforma monástica das ordes de san Bieito e Cluni cunha maior dependencia de Valladolid. Igualmente regularon o funcionamento dos concellos. Impuxeron a xustiza real sobre a señorial, etc.

                Por suposto, a Coroa de Castela puxo en Ponferrada os seus oficiais, caso dos correxidores, alcaides, rexidores, escribaos, etc. Todos eles co traballo de executar as diversas políticas reais no Bierzo (fiscais, militares, goberno, xustiza, etc). A concesión real de mercado e feiras a Ponferrada serviu para o seu desenvolvemento económico, mais tamén para favorecer o medre da fiscalidade (alcabalas, millois…). Os correxidores executaban a xustiza real que estaba por enriba da señorial. Correxidores que tamén eran capitáns de guerra e tiñan funciois militares, caso dos recrutamentos, que servían para tirar soldados para as guerras nacionais e internacionais. A Coroa de Castela aproveitou a situación estratéxica de Ponferrada para establecer obrigas militares, caso dos aloxamentos de soldados, bagaxes, alimentación de soldados e animais, etc.

                Ponferrada exerceu a centralidade sobre a súa provincia do Bierzo, mais tamén sobre territorios veciños, casos da Cabreira, Lucillo, Luyego e norte de Valdeorras. Á vez os correxidores tiveron actuaciois por comisión en Laciana, leste de Galicia e Astorga. Os sucesivos censos fiscais ofrecen unha unidade territorial clarexa da provincia do Bierzo, igualmente chamado partido de Ponferrada, por ser esta vila cabeza, receptoría, tesourería e contaduría dos cartos fiscais. Asemade esta vila tivo no seu castelo o centro de recadación das alcabalas (imposto sobre o comercio) da dita provincia e abadías de Astorga. A xestión fiscal destas alcabalas estaba enaxenada pola Coroa a prol dos marqueses de Vilafranca.

                A execución das diversas políticas da Coroa de Castela na provincia do Bierzo necesitaron dunha burocracia determinada (oficiais, edificios públicos, procedementos administrativos, financiamento, idioma castelao…). Co desenvolvemento do estado español, ao longo dos séculos, foi a medrar a burocracia establecida en Ponferrada. A soberanía residia no rei, non nos cidadaos. Este estado tan centralista non entendía de descentralización administrativa, por iso só houbo desconcentración nos correxidores e concellos. Non podemos falar dunha administración provincial como hoxe. Mais as vellas provincias se institucionalizaron coa execución das variadas políticas reais. Así os correxidores eran os oficiais maiores da provincia, non había un órgano colexiado coma hoxe. Os correxidores ostentaban o poder real e podían representar ao territorio, mais non tiñan a representación eletiva dos súbditos do Bierzo.

                Pola outra banda, a continuidade temporal da provincia do Bierzo ao longo de toda a Idade moderna tamén significa algo. Que dita provincia non foi algo ocasional, como a  prefetura napoleónica de Astorga ou os partidos xudiciais, senón que formaba parte da delimitación territorial secular da Coroa de Castela. Velaí que a documentación, tanto local coma foránea, non deixa de recoller referencias á nosa provincia. Centos de escritos emitidos polas altas instituciois, a saber, Cortes, Consello real, Chancelería de Valladolid, Consello de Facenda, Adiantamento de León, cidade de León, sarxentía maior do reino, etc repiten a denominación da provincia do Bierzo.

                O que máis chama a atención é como a historiografía leonesa non se ten interesado para nada polas provincias do Bierzo. Somos muitos os que cavilamos en que o estudo da provincia do Bierzo xamais sería incentivado pola universidade de León. Os seus catedráticos prefiren favorecer as investigaciois do vello reino de León entre o seu alunado. Porque non se pode negar que o leonesismo historiográfico tamén está presente na Unileón. Por sorte, os arquivos históricos están abertos a todo o público. Os documentos do pasado están a agardar a investigadores capaces de ofrecer alternativas históricas á oferta oficialista de hoxe.

O Bierzo, outubro de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

VOLTAN OS NOSOS IRMANDIÑOS AO BIERZO CEIBE.

libreriacajondesastre.com

VOLTAN OS IRMANDIÑOS AO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

En Ponferrada temos dúas recreaciois históricas, a saber, os templarios no verao e os irmandiños no outono. Máis aló do maior ou menor seguimento popular destas representaciois está a valoración que fan dos feitos históricos recoñecidos. Por iso non está mal que aproveitemos a ocasión para recuperar un pouco da súa historia que as ditas teatralizaciois tenden a idealizar no século XXI.

                Polo que toca aos irmandiños. Foi unha revolta popular integrada por fidalgos, campesiños, artesaos… que se rebelaron contra os abusos dos señores de vasalos (1467-69). Na metade do século XV ditos señores pelexaban entre si pola hexemonía territorial na Galicia. No caso do Bierzo as desputas entre os Lemos e os Benavente, que controlaban Los Barrios de Salas, foron constantes. Ademais, os condes de Lemos señoreaban esta rexión e tentaban controlar tamén os poderes monásticos (Carracedo e Espiñareda). A debilidade do poder da Coroa axudaba a este contexto señoril tan belicoso.

                Os irmandiños galegos declararon os seus inimigos aos grandes señores. Velaí a persecución que fixeron ao conde de Lemos, don Pedro, o cal fuxiu de Galicia para o seu castelo de Ponferrada. Resulta curioso comprobar como os territorios estremeiros de Galicia estiveron vinculados á revolta irmandiña. No ocidente asturiano, o historiador Vasco de Aponte, informa que o capitán Pedro Osorio tivo apoio de fidalgos galegos e asturianos de Navia e Burón. Polo que se refiere ao sul, na comarca da Seabra o IV conde de Benavente, Rodrigo Alfonso Pimentel, atacou aos irmandiños na localidade de Cobreros, o tal señor “mando poner fuego al lugar, y que todo se quemó y que quedaron perdidos” (Isabel Beceiro Pita). Outro tanto aconteceu en Valdeorras e O Bolo, pois os seus castelos (O Castro e O Bolo) foron atacados polos irmandiños locais, segundo Isidro Garcia Tato.

                No Bierzo tamén houbo irmandiños, concretamente a documentación do mosteiro de santo Andrés de Espiñareda relata certos deses sucesos. Lemos, “estando el concejo, juez e omes buenos de terra de San Andrés d´Espinareda, paresçio don Ares, abbad del dicho monasterio de Sant Andrés, et dixo que como mejor podía e devia como señor de la dicha terra requeria et defendia a los dichos consejo e omes buenos que non entrasen en la hermandad sin su licencia e que presto era de faser e dar licençia para todas las cosas que fuesen servisyo de Dios, e de nuestro senor el rey et de su monasterio e del señor conde de Lemos”. Vemos pois que o abade trata de evitar que os seus vasalos se integren na irmandade sen a licenza dos señores (xaneiro de 1467). Sen embargo outros escritos reafirman a presenza de irmandiños bercianos nesa zona. Tamén houbo outro núcleo irmandiño en Arganza. Eiquí o fidalgo Alvaro Sánchez atacou aos Lemos en Ponferrada, mais foi apresado e morto polos condais (Fco. González González).  E logo temos os ataques a castelos bercianos do conde de Lemos.

                Pola outra banda, sabemos dos seguidores bercianos do vello conde. O historiador galego Carlos Barrios, inforrma da alianza dos rexidores dos concellos de Ponferrada, Cacabelos e Vilafranca co conde de Lemos. Todos eles acudiron á “Junta General de la Santa Hermandad de Madrigal” (febreiro de 1468) para pedir o seu apoio castelao. Esta institución castelá se aliou co conde de Lemos, por exemplo no recrutamento de tropas e maila defesa dos seus castelos. Non podemos pasar por alto o control que exercía o conde de Lemos nos concellos das vilas bercianas, integradas e sometidas no seu amplo señorío territorial.

                A presión irmandiña foi tan grande en Ponferrada que o conde de Lemos tivo de fuxir para León, onde procurou apoios. Alí vendeu as xoias na xudería para mercar apoios bélicos. Tamén estableceu un acordo co seu inimigo, o futuro marqués de Astorga. O conde recoñeceu que se viu forzado nesta alianza estratéxica, “haría donación (de Chantada e Sarria) quel marques le pedía por librarse de el y que cesasen las armas, mas que la haría forçado y contra su voluntad” (setembro de 1467). Nesta política de alianzas entra tamén o seu casamento con María de Bazán, emparentada cos condes de Quiñones e Valdorna (León)

                Por suposto, as forzas señoriais, expulsadas de Galicia, ben que se organizaron para facer o contraataque. Así estableceron varias frontes para atacar. Unha delas penetrou dende León co conde de Lemos e quizais o marqués Pardo de Cela de Mondoñedo. Outra fronte, partiu dende Salamanca co arzobispo Alonso II de Fonseca e os do conde de Benavente, e entrou por Seabra e sul de Ourense. A última penetrou dende Portugal comandada por Pedro de Madruga. Por suposto estas forzas señoriais tiñan todas as de gañar. O exército irmandiño non era profesional, e para manterse dependía do seu traballo agrogandeiro que non podía abandonarse por muito tempo. Mentres que os señores tiñan recursos de máis, cartos propios e financiación allea, para armar o seu exército mercenario, ademais dunha grande alianza da alta nobreza xamais coñecida.

                Trala derrota irmandiña, os señores principiaron a represión sobre os seus vasalos. A xustiza señorial foi dura para cos subordinados. Velaí as obrigas de servicias para realizar traballos persoais na reconstrución dos castelos derrubados. A posición de debilidade dos vasalos foi aproveitada para facer máis presión fiscal sobre eles. Ademais, trala vitoria señorial voltaron as desputas entre a alta nobreza, caso dos condes de Lemos e de Benavente. Os vasalos sufriron as consecuencias desta nova conxuntura belicosa. Houbo que agardar ao triunfo dos Reis católicos para que xustiza real impuxera outra orde, apoiada pola chegada de oficiais remesados dende Castela (alcalde maior, correxidor, etc).

O Bierzo, outubro de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

OUTRO PREITO ENTRE PONFERRADA E LEÓN EN 1654.

libro EL BIERZO PROVINCIAL

OUTRO PREITO ENTRE PONFERRADA E LEÓN EN 1654,

Por Xabier Lago Mestre.

Ao longo da historia moderna temos atopado varios documentos que demostran que as relaciois entre León e Ponferrada non foron boas. León tiña a representación en Cortes do principado de Asturias e da provincia do Bierzo, sobre os cales exercía o seu centralismo administrativo. E, por suposto, estes dous territorios en numerosas ocasiois protestaron sobre o exercicio do poder leonés asoballante. Neste caso atopamos un documento no arquivo municipal de León, de 1654, dun preito entre Ponferrada e León que pasamos a comentar.

                A mediados do século XVII había unha crise peninsular por diversos motivos, guerras internacionais e internas, malas colleitas, climatoloxía adversa, imposición fiscal de máis, etc. Daquela Ponferrada, como capital da provincia do Bierzo, e León, capital do reino, tiveron un conflito pola grande cantidade de maravedís para o sostemento do servizo militar dos infantes que a segunda demandaba á primeira. No repartimento de cartos, Ponferrada alega “notorio agravio” á vila por pedirlle en exceso dende a chaira. Ademáis, quéixase de que no dito repartimento conxunto deixa fóra á Cabreira que reclama como “la merindad de Cabrera del partido de Ponferrada”, polo que toca pagar máis entre menos territorio e veciños.

Respeito ao procedemento de reparto territorial dos maravedís por León, Ponferrada comenta que non se contou coa súa participación, “para que asista a el uno de sus capitulares y no se haga agravio a este partido, lo qual la dicha ciudad no executa, antes en contravención de la dicha costumbre”. Os abusos administrativos de León continúan, “hace repartimientos por menor (por localidades) en el dicho partido de Ponferrada”, ademáis de, “enviando executores a los lugares del”. Teiman os bercianos en que “se hace agravio a la dicha villa sus partes, sino que recivieron gravisimo daños los demas vasallos que se hicieren hallar molestados por lo caminos”.

Resulta que hai queixa berciana por ter que pagar á lonxana León, “porque el lugar más apartado de la dicha villa mi parte, no dista como legua, y la dicha ciudad (León) está distante de la dicha villa mi parte diez y siete leguas, de suerte que los executores vienen a causar grandes costas”. Os executores realizaban a recadación impositiva, traballo xestor que había que pagarlles tamén. O ter que pagar en León polos bercianos foi demanda constante, polas dificultades de levar os cartos tan lonxe e atravesar dous portos coas súas dificultades orográficas e climatolóxicas.

Outro apuntamento destes abusos fiscais é o que se refire aos temores dos bercianos á xustiza do Adiantamento de León (tribunal señorial), “tienen tantos temores que de ninguna manera se atreven a rreclamar ni a representar su agravio de que resultan los grandes que se han hecho y hacen a su parte dignos de que se ponga un remedio conveniente”. Este tribunal rexional actuaba nos lugares de señorío, tan abundantes na nosa provincia, e pasou de ser itinerante (con sede en Vilafranca) a centralizarse na capital leonesa no século XVII.

Dende a vila do Sil denuncian o maltrato institucional indebido por León, “siendo como es la dicha villa cabeza de partido y tan antigua y principal”. Caso concreto, a remesa de emisarios dende León, “la envian hordenes por un beredero como se hace con qualquier aldea y poniendo en lo despachos no acostumbrados a villa de santo ilustre y tan decorosa, resultando en mucho desprecio de la dicha villa mi parte”. Porque Ponferrada alega que “siempre se le ha tratado con la cortesia devida a que se acomtumbra con las demas villas y ciudades destos reinos que son caveça de partido”. Está ben clarexo que Ponferrada reclama a León un trato distinguido segundo a súa categoría (vila reguenga e cabeza de provincia).

Máis adiante lemos a reclamación de rebaixa do importe do pagado, “el repartimiento de los tres mil ducados que se hiço a la dicha villa en este presente año se moderese a mil doscientos ducados que es lo que es lo que se puede tocar”. Outro pedimento é que a dita vila faga os repartimentos en todo lugar, “sin que la dicha ciudad de León pueda desmembrar a Villafranca y a las demás referidas en la forma en que se acostumbraba”. Xa se sabe, en conxunto páganse mellor os impostos que por separado.

León non trata co respeito debido a Ponferrada. Velaí que a vila berciana diga que “se mande que la dicha ciudad no haga ningún rrepartimiento a la dicha villa mi parte, sin haverla citado primero”, por suposto, para negociar o pago. Ademais, “y hallándose presente uno de sus capitulares como se ha hecho otras veces”, porque O Bierzo quere mandar os seus representantes a concretar as cantidades debidas. Esta forma máis democrática de negociar o pago de impostos foi criticada por León, “que no había sido necesario esperar regidor ni diputado suyo para el dicho repartimiento ni nunca se había estilado, y que se habría obrado con ella como con las demá villas lugares de la dicha sargentía”. León non quere recoñecer que Ponferrada é cabeza da provincia y isto significa un trato diferente.

Ponferrada póñese dura cando comenta que “y el corregidor de la dicha villa prenda a los ejecutores que en su partido procedieren a cobranzas en virtud de hórdenes de la dicha ciudad”. O maltrato institucional de León queda de manifesto cando lemos que “y que no se entrometan en enviar hordenes sino es con la decencia y cortesia que se debe”. A superioridade xerárquica de León neste tema parece que se manifesta nos seus escritos cando Ponferrada se queixa polos seus contidos ofensivos.

Por suposto, o preito ten muita máis información histórica de interese para comprender as relaciois institucionais entre Ponferrada e León, mais este non é un espazo para o estudo polo miúdo. Dicir que o preito foi gañado por León. A Coroa e a súa xustiza sempre defendía as causas centralizadoras das cidades con representación en Cortes. A razón era clarexa, os monarcas necesitaban de León para recadar os cartos públicos e non ia prexudicar os seus intereses económicos ante as protestas dos vasalos da pequena vila de Ponferrada e da provincia do Bierzo.

O Bierzo, agosto de 2026 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

AS ANTIGAS PROVINCIAS SUPRIMIDAS,

LIBRO EL BIERZO PROVINCIAL

AS ANTIGAS PROVINCIAS SUPRIMIDAS,

Por Xabier Lago Mestre.

En Galicia hai muitas visitas turísticas que paga a pena facer. A xente déixase caer polas grandes cidades e vilas costeiras qu teñen praias. Sen embargo, hai vilas pequenas que tamén merecen a atención. Neste caso paramos en Mondoñedo e Betanzos. Curiosamente as dúas foron capitais de provincia durante a Idade Moderna. Na primeira salientamos os edificios relixiosos coma a catedral, a praza maior e mailo seminario. Iso si, botamos en falta unha referencia á súa antiga capitalidade provincial. Non acontece o mesmo con Betanzos que conserva, pintados nuns contrafortes, baixo a rúa de Valladolid, os escudos das vellas 7 provincias galegas. Ademais polo seu rueiro pdemos atopar o apuntamento aos rebeldes irmandiños medievais.

                Todo isto danos pé para falar das provincias suprimidas na historia. As ditas provincias de Mondoñedo e Betanzos asentáronse no norte de Galicia, mentres que máis ao sul estaban as de Santiago e Tui, a meirande parte centros de carácter eclesial. O réxime liberal do século XIX rematou con estas antigas provincias, anexionándoas a Lugo, A Coruña e Pontevedra.

                Por suposto, a creación das provincias do Antigo Réxime foi por concesión real para favorecer a ordenación fiscal do territorio galego. Algo semellante acontecera co Bierzo, constituida en provincia en 1486 polos Reis Católicos, trala derrota militar da rebelión do conde de Lemos Rodrigo. No caso galego, as provincias de Betanzos e Mondoñedo foron establecidas trala pacificación e control polos ditos reis castelaos, despois da derrota da nobreza galega, Andrades e Pardo de Cela respeitivamente. Nun plano inferior restaban as múltiples xurisdiciois, laicas e eclesiásticas, en que se dividía o reino periférico de Galicia.

                Os diversos territorios peninsulares pugnaron entre eles por conseguir o recoñecemento de provincia. Neste sentido ser provincia significa ter representación nas Cortes de Castela. No caso galego, este reino protestou de contino por non ter esa representación propia senón através da lonxana cidade de Zamora. Por iso tivo que mercar a súa representación galega en Cortes tras pagar á Corona 100.000 ducados (ano 1623). Tamén Estremadura consiguiu a súa representación en Cortes castelás tralo correspondente pago en 1651. Algo semellante pasou noutras zonas, Santander, Málaga, Oviedo e A Mancha que procuraron a súa autonomía política no século XVIII. Dende logo as vellas cidades con representación en Cortes (León, Burgos, Toledo…) non deron facilitades para que as novas pretendentes consguisen o seus obxetivos políticos.

                A antiga provincia de Toro tiña representación en Cortes. Agora ben era unha provincia dividida territorialmene en varios partidos dispersos, casos de Carrión e Reinosa. A reforma territorial de Soler en 1799 suprime oficialmente a provincia de Toro. En 1804 formouse a provincia de Palencia cos ditos partidos norteños de Toro. Esta cidade aproveitou o Trienio liberal (1820-1823) para demandar a recuperacion da súa provincia. Ante as críticas políticas por ser unha candidatura de pequeño territorio, puxo como exemplo nos debates de Cortes o caso da provincia de Vilafranca quen si conseguíu a súa provincia. Outro tanto acontecera con Mondoñedo que intentou recuperar a súa provincia no século XIX. Santiago e Vigo tamén reclamaron a súa provincialidade sen éxito.

                Por suposto, esas pequenas provincias xa desaparecidas ( Mondoñedo, Betanzos, Tui, Toro, Calatayud ou Xátiva) teñen poucas posibiliades de recuperar su reconocimiento institucional e territorial. Contan coa competencia urbana de grandes cidades cercanas, Lugo, A Coruña, Vigo, Zamora, Zaragoza e Valencia respeitivamente. Son localidades hoxe que por deixar de ser capitais provinciais perderon muitos recursos públicos e convertéronse en vilas de mero carácter comarcal.

                No caso do Bierzo que foi provincia durante toda a Idade Moderna e o Trienio liberal aspira aínda a recuperar a súa institución territorial e a súa representación política. Por iso está noutra dinámica reivindicativa, máis perto dos casos de Cartaxena, Campo de La Linea de La Concepción, Vigo ou Talavera de la Reina. No Bierzo temos unha caracterización singular. Hai  unha territorialidade ben delimitada. Os bercianos temos unha conciencia coletiva territorial propia alternativa ás veciñas (León, Asturias ou Castela) que se concreta en simboloxía identitaria propia (bandeira Cruceira). Hai a experiencia institucional do Consello comarcal, como órgano con certa autonomía de autogoberno. En fin que estamos máis preparados para dar o paso do comarcalismo ao provincialismo. Falta atopar a conxuntura política estatal axeitada para provocar a mobilización social e política que pouco ten que ver co Lexit. Mentres isto chega, o provincialismo histórico recupera o seu relato cun mellor coñecemento do noso pasado territorial e institucional por parte dos bercianos.

O Bierzo, agosto de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

25 CABODEANO DO ENSINO DO GALEGO NA REXIÓN DO BIERZO

LIBRERÍACAJONDESASTRE.COM 

25 CABODEANO DO ENSINO DO GALEGO NO BIERZO,

Por Xabier Lago Mestre.

Estase a celebrar o 25 cabodeano do ensino do galego no centros escolares da rexión do Bierzo e A Seabra. Pois ben, por mor disto vai haber cinema galego en diversas localidades que ofertan estudos de galego hoxe. Este acontecemento cinematográfico é un xeito máis de prestixiar o noso idioma tradicional entre a cidadanía. Os bercianos ben orgullosos estamos de promocionar o galego, dende o comezo deste século XXI, no ensino regrado. Miles de alunos e alunas teñen aprendido noso idioma de xeito voluntario. De seguro que todos eles están ben fachendosos de saber este outro idioma do Bierzo. Lingua que muitos herdamos dos nosos antergos (avós e pais) e outros máis quixeron coñecer (neofalantes) por diversas motivaciois, educativas, profesionais, lecer, bilingüísmo, etc.

                Convén recordar agora aquelas décadas de reivindicacióon polo ensino do galego no Bierzo. Primeiro foi fundamental a presión social de profes, pais e alunado, ademais dos grupos culturais galeguistas. Segundo a intervención política nas súas instituciois. A Comisión de Cultura do Congreso aprobou unha resolución a prol do ensino do galego no Bierzo (1997). Non obstante, houbo que agardar ao recoñecemento do galego no Estatuto de Autonomía de Castela e León (1998) para admitir expresamente o galego como lingua desta Comunidade Autónoma (artigo 5.3). Este recoñecemento legal do galego serve de proteción xurídica ante calquera intento político de atacar noso idioma rexional. Posteriormente a Comisión de educación das Cortes autonómicas aprobou outra resolución a prol do ensino do galego. Este novo mandato político impuxo á Junta de CeL a execución do ensino galego. Tamén se asinaron varios convenios entre Xunta e Junta (anos 2001 e 2006) para facilitar medios persoais, materiais e presupostarios para o ensino do galego.

                Sen embargo, houbo problemas dende o inicio para a execución do ensino do galego no Bierzo. Velaí as queixas populares ante o Procurador do Común de CeL. Entre elas a falta de oferta de galego en concretos centros (A Veiga do Valcarce, Quilous, Fabeiro, Carracedelo…), non publicidade institucional, incumprimento da obriga de oferta de galego en tódolos colexios do Bierzo ocidental, incluida a uniLeón, non continuidade dos estudos de galego nos niveis superiores nun mesmo centro, malos horarios de ensino, non aceitar a demanda de galego no insti de Fontesnovas, etc. Dende logo que por todo iso a Consejería de Educación segue sen dar facilidades para o ensino do galego. 

                Da dita reivindicación lingüística o máis difícil foi aturar cos ataques antibercianos que viñeron dende León. Nos xornais en papel desas décadas de finais de século XX xurdiron artigos contrarios ao galego con diversas motivaciois. Uns referíanse á colonización cultural foránea, outros á imposición lingüística, tamén á falta de funcionalidade do galego fronte ao castelao, e incluso a que O Bierzo era de León e non de Galicia. De seguro que os autores deses artigos antigos xa non se amosan orgullosos do que escribiron daquela. O leonesismo político tamén fixo dás súas. Así pediron a supresión do galego no Estatuto de Autonomía de Castela e León ou non pagar aos profesores de galego con cartos da Consellería de Educación da Junta de Cel (ano 2005). Curioso que ante o desinterese xeneralizado polo seu idioma leonés atacasen con tanta saña o galego do Bierzo. Unha mostra máis da súa incapacidade para recuperar o seu estragado leonés co axeitado consenso social.

                Tema chave na recuperación do galego no Bierzo é a funcionalidade do idioma. Asñi acontece coas posibilidades de estudalo e usalo nas tres universidades galegas, onde muitos bercianos acuden ante o centralismo da universidade de León. Ademais, sabendo galego podes atopar traballo, público ou privado, en Galicia, na Xunta, a Xustiza, o Sergas, universidades, concellos, deputaciois, etc. O galego ofrece opotunidades de lecer, cinema, teatro, literatura, redes sociais, música, etc. O seguimento dos medios de comunicación de Galicia (TVG, radios, xornais, dixitais, etc son outra oportunidade atualizada do galego de hoxe. Temos a grande posibilidade de futuro que permite a aprendizaxe do portugués, do cal só se diferenza por pequenas características (grafía, fonética e léxico). Toda esta diversa funcionalidade do galego do Bierzo ben supera ao veciño leonés que non ergue cabeza.

                Resulta salientable ver como aquela inicial resistencia de certas persoas contra o ensino do galego xa hai tempo que decaeu. Houbo políticos antigalegos máis aló do Manzanal, mais tamén excépticos locais que non entendían a postura reivindicativa. Por suposto políticos que non falaban galego nin deixaban falalo nas instituciois locais. Outros defendían ese chamado dialeto berciano, mestura de varias linguas, que non falan, entre eles, filólogos que só recompilan vocabulario tradicional. Outros inteletuais seguen sen aproveitar as oportunidades do galego do Bierzo, salvo cando hai posibilidade de facer unha tradución ao galego da súa obra en castelao para tirar unhs cartiños de máis. Todos eles non saben dos beneficios do bilingüismo que ofrece a nosa rexión dende a Idade Media. Quizais algún día destes xa non cavilen igual porque os tempos son chegados para a mudanza contracultural do galego no Bierzo.       

O Bierzo, xuño d 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

O BIERZO NO ENCAIXE COMARCAL NON

libro EL BIERZO PROVINCIAL.

WWW.LIBRERIACAJONDESASTRE.COM  

O BIERZO NO ENCAIXE COMARCAL,

Por Xabier Lago Mestre.

Os preocupados pola situación do medio rural debaten sobre a viabilidade da comarcalización da provincia de León. Nada novo achegan esas iniciativas de xeógrafos porque os políticos non teñen interese ningún en principiar debates territoriais que provocan confrontaciois sen xeito e están condenados ao fracaso como os anteriores. Dá igual que sexan partidos de esquerda ou de dereita, a comarcalización xa non xorde nin no formalismo dos seus programas eleitorais.

                Os xeógrafos de León seguen a apostar pola comarcalización. Por suposto non o teñen clarexo. As comarcas rurais que eles chaman naturais, nas montañas de pechados vales norteños nin na chaira de infindos lindeiros. En fin, un grave problema para a súa delimitación territorial e para comarcas cada vez máis pequenas e rurais pola súa progresiva despoboación. Xa nin as vilas resisten a desfeita do centralismo urbano. Este negativo proceso tamén ten lugar en Castela, Galicia, Aragón e Castela A Mancha. A isto contribúen as políticas públicas (ensino, sanidade, comunicaciois, internet, etc) que se concentran nas grandes cidades. Ademais están as políticas internacionais de prezos agrarios, gandeiros e forestais que curtan o desenvolvemento do medio rural peninsular.

                Semella que os xeógrafos de León restan protagonismo ás ditas políticas autonómicas e internacionais. Só se preocupan pola delimitación das comarcas rurais. Velaí o seu interese por salientar as comarcas de Ancares ou A Cabreira como diferentes do Bierzo. E polo norte cuestionan a integración de Páramo e Palacios no Consello comarcal. Mellor farían en valorar a existencia dunha ampla rexión Sileste onde varias comarcas se relacionan secularmente, a saber, Laciana, O Bierzo, A Cabreira e Valdeorras. No século XXI habería que reforzar a políticas públicas nesta rexión periférica. Reparamos nas comunicaciois por estrada con Laciana e Valdeorras, e as ferroviarias (Ponfeblino e Brañuelas). Por suposto, grandes infraestruturas públicas que necesitan de investimentos estatais e autonómicos con datas concretas.

Dende León saben da problemática territorial do Bierzo para a súa provincia ou a hipotética comunidade autónoma. Por iso uns defenden a comarca do Bierzo, outros propoñen dous distritos urbanos xuntos (León e Ponferrada), e os leonesistas falan incluso de conceder a nova provincia, iso si, depois de acadar eles a súa previa comunidade autónoma. Todo isto semella unha grande confusión para inserir O Bierzo en León. Os xeógrafos, preocupados pola delimitación comarcal, pasan do perigoso debate sobre o contido competencial diferenciado. Os defendores dos ditos distritos teiman na importancia das dúas cidades que compiten pola hexemonía nos seus ámbolos territorios. E mailos partidos leonesistas asumen xa a provincia do Bierzo mais a postergan até eles conseguir a súa autonomía. Así entenden eles un Bierzo ben subordinado a León centralista.

Convén que os de fóra entendan que O Bierzo ten unha problemática teritorial específica mui alonxada das súas pequemas comarcas rurais. Posuímos una conciencia territorial coletiva mui forte e unha memoria histórica provincialista. Esta fundamentada nas provincias da Idade Moderna (séculos XVI ao XVIII) e na liberal de Vilafranca (s. XIX). Así como os leonesista louvan a restauracion do seu vello reino medieval, dende O Bierzo xamais deixaremo de reclamar a volta da nosa suprimida provincia. Malo é crer que hai dereito ao Lexit e non ao noso Bierxit. Porque dende o oeste do Manzanal cavilamos en que hai un deber resistente fronte a ese León tan centralista. Velaí o recente exemplo da nova carreira de Medicina que se cursará todo no campus lonxano, e que ameaza o mantemento de médicos no hospital do Bierzo por non poder dar clases universitarias eiquí. Mentres tanto o campus de Ponferrada sobrevive con menos de 1.000 alunos por mor das migallas que nos ofrece a UniLeón. Que non morra xamais o berro Ceibes!.

O Bierzo, xuño de 2026

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

NEGAN A LINGUA GALEGA DO BIERZO?

libreriacajondesastre.com

NEGAN A CULTURA GALEGA DO BIERZO?

Por Xabier Lago Mestre.

Recentemente teñen acontecido distintos actos culturais no Bierzo, casos da Feira do libro na capital do Bierzo, a Biblioteca infinita da Casa da Cultura de Ponferrada de animación á leitura e maila Gala da literatura berciana en Vilafranca. Todos estes acontecementos literarios deixaron fóra dos seus contidos unha parte da nosa cultura. Referímonos á lingua galega do Bierzo. Difícil resulta entender esta falta de conciencia da pluralidade lingüística da nosa rexión. Que os organizadores non falen galego non é razón suficiente para non ter presente a realidade bilingüe que temos dende séculos. A isto habería que engadir as actividades do Instituto de Estudios Bercianos ou daquela Festa da poesía de Vilafranca que tamén pasan do galego.

                Por iso temos de novo que recordar que o noso idioma ten asentamento nesta rexión periférica dende a Idade Media. Ben o sabemos os historiadores cando consultamos os tombos monásticos e cartularios de san Pedro de Montes, Carracedo e san Andrés de Espiñareda. Despois se deixou de escribir en galego pola obriga dos escribaos de usar o castelao, segundo os mandatos das Cortes de Toledo de 1480. Por suposto, os bercianos seguiron a falar galego nos eidos familiar, veciñal, comercial, agrogandeiro, etc. A literatura oral é abundante en diversas materias (contos, lendas, adiviñas, refráns…). Ademais temos que toda a toponimia do Bierzo ocidental está en galego (orónimos, hidrónimos, andrónimos, fitónimos…) e chegan até a actualidade da mao do rico folclore (música, muiñeiras, os maios, etc.

                Outro tema é que a oficialidade do castelao está a impoñerse sobre a lingua galega do Bierzo dende a Idade Moderna. A influenza castelá foránea asentouse nas instituciois da rexión. Así acontecera cos oficiais reais (correximentos, alcaides, recadadores…), cos gobernantes dos señoríos laicos (marquesado de Vilafranca, condes de Liste de Bembibre, condes de Toreno…), dos señoríos eclesiásticos (mosteiros bieitos e cistercienses reformados), bispado de Astorga e os seus cregos formados no seminario maragato. Todos eles nas súas instituciois non tiveron en conta o respeito aos galegofalantes. Estes tiveron que aprender a falar en castelao, primero o novo léxico, e logo nas escolas de primeiras letras, estudar a gramática e escribir. Mais a meirande parte dos bercianos non sabía escribir en castelao o que supoñía unha clara discriminación idiomática. Bercianos que aceitaban documentos oficiais que non entendían nesa escrita castelá (vendas, testamentos, foros agrarios, curadorías, etc. Esta inxustiza idiomática  acontecera durante séculos até que o sistema educativo público estatal chegou a tódala cidadania xa no século XX.

                Por suposto, algún día os herdeiros do idioma galego tomarían conciencia de que tiñan sido discriminados e reclamarían os seus dereitos lingüísticos. Así pasou coas rexiois periféricas (Euskadi, Catalunya e Galicia) na segunda metade do século XIX. Noutros territorios máis pequenos acontecera o mesmo, casos da franxa catalá de Aragón, Eonavia ou O Bierzo. Os procesos de concienciación lingüística quizais sexan lentos mais avanzan paseniño. Cando se recoñeceu o galego no Estatuto de Autonomía de Castela e León houbo muito abraio en León e tamén no Bierzo por parte dos que non lles interesaba esta lingua para nada. Logo os leonesistas correron a demandar o mesmo para a súa lingua.

                Tamén recordamos cando se aprobou o estudo voluntario do galego nos colexios do Bierzo. Houbo muitas dúbidas entre a comunidade escolar (pais, mais e mestres), tamén rexeito por eses temerosos das novidades pedagóxicas. Por iso alguis intentaron alarmar á poboación con diversas proclamas aloucadas (invasión, colonización, imposición…). Hoxe está todo normalizado no ensino, quen quere ser bilingüe escolle a materia de galego nos colexios, institutos e Escola Oficial de Idioma. Non hai mellor preparación para os estudantes que aprender idiomas coma o noso galego. Con esta lingua podes coñecer facilmente o portugués que ten lixeiras variaciois (léxicas, fonéticas e gráficas). En fin, co galego sabes dúas linguas que supoñen poder estudar en universidades galegas e portuguesas, e logo acadar un traballo en Galicia (Xunta, Sergas, Xustiza…). Todo isto desmonta a eses que din que o galego non serve para nada por ser un idioma minoritario. O que eses inimigos tratan é de machucar a nosa lingua tradicional porque os seus complexos e temores empecen coñecer a realidade pluriingüe en que vivimos no século XXI.

                E para rematar voltamos a valorar eses novos intelectuais locais que trata de dinamizar a vida cultural do Bierzo. Muitos deles semellan ignorar a nosa historia bilingüe. Pasan do galego do Bierzo e non contactan nin convidan nos seus actos públicos a escritores de Galicia. Para eles o que hai tralo monte do Cebreiro é outro mundo, teñen máis tendencia polos seus  escritores castelaos. Por sorte, outros escritores bercianos non pensan coma eles. Antonio Pereira, Juan Carlos Mestre e Fernando Cerezales tiveron o acerto de permitir a tradución das súas obras ao galego. Antes ainda houbo outros escritores en galego, Antonio Fernández y Morales, Antonio Carvajal, Francisco de Llano y Ovalle, Gilberto Ursinos, Héctor Silveiro, etc. Vai sendo hora de rachar con estas dinámicas culturais uniformistas que non admiten a existencia da cultura galega no Bierzo.

O Bierzo, abril de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A RAIÑA URRACA DE LEÓN IDEALIZADA.

liberia simon de Ponferrada

ESA RAÍÑA URRACA IDEALIZADA,

por Xabier Lago Mestre.

En León están a celebrar o 900 aniversario da morte da raíña Urraca. Ben sabemos do amor do leonesismo polos seus reis fronte aos castelaos. Todo sexa por louvar o vello reino medieval, antecedente histórico do Lexit que procuran hoxe. Dende logo que non foi normal a presenza de raíñas mais iso non significa resaltar o seu reinado sen ningún tipo de cuestionamento historiográfico. Ben sabemos que sempre o poder é idealizado e máis cando hai intereses políticos propagandísticos detrás.

                Convén comentar que os vellos reinos medievais eran instituciois patrimonializadas polos representantes da Coroa. Eses reis herdaban as coroas dos seus familiares ou tiñan que guerrear por elas entre varios candidatos en desputa. Tras ditas herdanzas e guerras territoriais acaparaban diversos títulos sen xeito. Fernando I reparte os reinos norteños do seguinte modo: Alfonso VI, pai de dona Urraca, foi primeiro rei de León (1065), Sancho herda Castela, a Garcia tócalle Galicia, Urraca queda con Zamora e a Elvira correspóndelle Toro. O dito Alfonso foi quen tivo graves diferencias e acusaciois políticas co coñecido Cid de Vivar. En fin, que o rei Alfonso consegue depois Galicia e Castela para si (1072).

                Trala morte do rei Alfonso VI, a súa filla  Urraca consegue herdar a coroa, cos reinos de Galicia, León e Castela. Casou varias veces, o segundo matrimonio foi co rei de Aragón, Alfonso I o Batallador, co cal tivo problemas constantes (conxugais e militares). Dende logo o reinado desta raíña foi moi belicoso e nada pacífico. Recordamos que o seu esposo aragonés atacou Castela e León. Foi contra Ourense, Sahagún e tivo batalla en Monterroso (1110). A raíña ten de atacar a Astorga  (1112), ademais de Carrión, Toro e Zamora (1117) porque o seu marido aragonés tiña apoios no seu reino de León. 

                Urraca tamén tivo problemas en Galicia. Eiquí o seu fillo Alfonso Raimundes se alia co conde de Trava e co poderoso bispo Xelmirez de Santiago que lle nomea rei de Galicia (1111). Mais cando a cidade de Compostela sufre a rebelión urbana polos abusos eclesiais (fiscalidade, construción da catedral…), o seu bispo procura o apoio de Urraca para recuperar o poder local (1116).

                Por suposto, o condado de Portugal de Teresa, irmá da raíña Urraca, tamén guerrea contra León. En 1110 ante a presión militar do luso Afonso Henríques, fillo da dita Teresa e aliado de Aragón, Urraca ten que cederlle Astorga e Zamora. Logo Urraca e mailo bispo Xelmirez atacan Portugal (1120), rexido por Teresa e o conde de Trava (Fernando Péres), e liberan a ocupada Tui e invaden a rexión de Tras os Montes (1121).   

                Non podemos pasar por alto o caso peculiar de Portugal. Este mudou de ser un condado, rexido por Teresa, a cal se denomina raíña en 1117 a reino depois co seu fillo Afonso Henríques. Os seus dirixentes procuraron a súa independencia de León nun longo proceso belicoso. A raíña Teresa tivo numerosos problemas co bispo de Braga e maila nobreza lusa polas súas alianzas coa nobreza galega que axudarían ao ser derrocamento.

                Cando morre Urraca (1126), chega ao poder Alfonso VII como rei de León e Castela, aínda que ten a oposición de Galicia (1127) e Portugal (batalla de Guimaraes). A nobreza portuguesa rebélase contra a raíña Teresa na batalla de san Mamede (1128). O seu fillo Afonso Henriques establece a súa corte en Coimbra, primeiro como Princeps ou Dux, para nada xa  conde luso, e logo como Rei de Portugal e dos portugueses (batalla de Ourique, 1139). Depois Portugal recoñece a súa vasalaxe co rei Alfonso VII de León que se denomina emperador  (tratado de Zamora, 1143), fruito do cal pasa o señorio de Astorga para o rei luso. Posteriormente, no tratado de Sahagún (1158), entre Fernando II e Sancho III, estes reis de León e Castela repártense a península contra Portugal. Por suposto estas alianzas transitorias de nada servirían pois Portugal acadaría a súa independencia de León.  En 1179 unha bula do papa Alejandro III recoñece a soberanía do reino de Portugal.

                 Polo que se refire á nosa rexión do Bierzo. O mosteiro de san Pedro de Montes tiña numerosas posesiois na Cabreira. Esta comarca estaba gobernada por tenentes, dende o castelo de Penaramiro, postos polos reis. A Cabreira foi reclamada por Portugal como a veciña Seabra. Isto aconteceu cando o rei Fernando II donou as parroquias (1165) e o castelo (1181) á catedral de Astorga.  O rei Afonso Henríques reclamou para si Cabreira fronte as ditas a cesiois eclesiais. Problemática territorial que continúa co rei Alfonso IX, xa que por mor do seu casamento con Teresa de Guimaraes de Portugal, cede como garantía de dote as zonas de Carpio, Alba de Liste e A Cabreira. Sen embargo, ese matrimonio real fracasou e o rei Alfonso IX confirma o castelo da  Cabreira paa ao bispo de Astorga (1202).

                O protagonismo do Bierzo nesta historia medieval vén da mao de Ximena Muñiz, cónxuxe do rei Alfonso VI de León. Desta relación nace Teresa que casa con Henriquez de Borgoña, os cales teñen o fillo Afonso Henriquez que sería rei de Portugal. Polo que Teresa era irmá de Urraca de León e Afonso sobriño da dita Urraca, os cales tres non tiveron boas relaciois familiares. Urraca ten importancia no imaxinario popular, transmitido pola literatura oral. Referímonos á lenda que indica que Urraca, nunha estadia no Bierzo, tivo un parto na comarca de san Cosme da Somoza. Como o mosteiro estaba en mal estado para recollela tivo que parir nun hórreo, hoxe recordado en Paradaseca. Por esa axuda recibida dos somozanos a raíña concedeulles o privilexio de fidalguía universal á veciñanza da Somoza.

                Temos visto un reinado de Urraca mui conflitivo e belicoso, onde de seguro que os pior parados foron os seus vasalos por mor dos impostos, recrutamentos, confiscaciois e saqueos militares. Sen embargo, nas exposiciois da cidade de León xorden os oropeis das xoias, cadros e muita boa arte en xeral. Outro tanto cabe dicir das conferencias programadas, onde a raiña leonesa será presentada como unha grande gobernante. En contraste, resulta curioso consultar a historiografía medieval porque ela amosa unha visión negativa da súa xestión pública, casos das crónicas de Rodrigo Jiménez de Rada e do Tudense, salvo a Crónica Compostelá de Xelmirez, aliado da raíña leonesa.

O Bierzo, abril de 2026.

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

A TOPONIMIA MEDIEVAL NA REXIÓN DO BIERZO.

libreriacajondesastre.com

A TOPONIMIA MEDIEVAL BERCIANA,

Por Xabier Lago Mestre.

Os historiadores axudamos a coñecer o pasado do Bierzo. Por mor da documentación dos mosteiros podemos saber de materias lingüísticas como a toponimia. Complexo tema este dos topónimos pois teñen mudado ao longo dos tempos. As veces o nome dun predio agrario foi posto polo seu propietario, tamén unha paraxe pode ser nomeada por unha localidade através da decisión comunal do seu concello. Por suposto, papel salientable xogaron os diversos poderes (señoriais, reais, fiscais, militares…) que fixaron os termos toponímicos polas súas decisiois discrecionais.

                O poder institucional ten medios abondos para impoñer a súa ideoloxía lingüística (real, eclesial, militar, policial…) ao pobo subordinado (vasalos, fregueses, pecheros, etc). Como os ditos poderes controlaban a escritura non houbo problema para fixar a toponimia que o pobo só coñecía de xeito oral. Hoxe, trala consulta dos tombos e cartularios monásticos podemos coñecer parcialmente esa toponimia medieval. Toponimia que chega a nós un chisco alterada porque os documentos orixinais daquela época xa non existen, e tiveron que ser os escribanos posteriores os que copiaron aqueles vellos documentos deteriorados polo devir do tempo histórico. As veces os ditos copistas da Idade Moderna ben puideron atualiza os vellos topónimmos bercianos. Aínda así veremos unha relación de topónimos bercianos ben galeguizados.

                Comezamos pois co coñecido como Cartulario do mosteiro de Carracedo. Atopamos a refererencia a “Vila de Palis” (1256), e posteriormente “Vila de Paos”, ademais doutros como Sant Pedro de Devesas, Vilanova, Vilaluz ou na ribeyra do Sil (1282). E perto temos “a vila de Toural, su signo de san Chistovao” (1274), por suposto, Toural dos Vaos.

                Outras localidades ben coñecidas son “o en a Faba quisier comer” (1277) ou “villa que dicen Cantexeira en termino de Valcarcer” (1267). Por suposto, noso ben coñecido río Valcarce sempre ten sido alterado polos erros de Valcarcel e Valcarcer. Pasamos a outra zona, “pronunciaron na vega de Fryeira” (1279), ben claramente galeguizado, hoxe tamén castelanizado. Tamén atopamos os topónimos “Corillon” e “Curillón” (1331 e 1326). Non falta “Oyteiro de Curillón” (1366) que mudou pola forza a Otero castelao.  

                Nunhas ocasiois xorden curiosidades como que nun mesmo documento atopamos “morador en Cacavellos” e “notario público en Cacavelos” (1283). Por suposto trátase desa xoguetona grafía l/ll que tamén está presente en Villela (1262). Todos ben sabemos do priorato de  Vilela, xunta Vilafranca, que pertenceu ao mosteiro de Samos de Lugo. Así está recollido noutro documento de 1274, “quanto tenia en Vilela que jaz cabo Villafranca, su signo de sant Martha”.

Vilafranca, dende que deixou de ser a antiga localidade de Burbia, pasou a chamarse “Villafranca”. Neste sentido de seguro que houbo influenza toponímica da dobre oficialidade establecida polo poder relixioso, abadia de Cluny, e pola concesión real do foro bono do rei Alfonso IX en 1192. A nivel institucional, Villafranca sen dúbida na documentación, a nivel popular podería dicirse Vilafranca en galego. Velaí a necesidade de tradución ao romance galego do dito foro real. Algo que tamén acontecera co foro de Seabra, concedido polo rei Alfonso X en 1263, “toviemos por bien de lo mandar romançar e escrivir en este nuestro privilegio por lo puediessen entenden los legos tan bien como los clérigos”. Curioso resultan os intentos de galeguizar “santa María de Crunnego” (1312), esas nn que representan ñ coa terminación -ego.    

Tamén atopamos “quanto herdamento havemos en Quillous” (1277), topónimo castelanzado na atualidade. Outro topónimo mui alterado ten sido “sobre heredades al Castro de la Ventosa” (1265), en galego da Ventosa co seu artigo feminino, que se altera hoxe por algúis en Castro Ventosa polo reducionismo comunicativo que suprime artigos determinados. Demais documentos do mosteiro de santo Andrés de Espiñareda recordan “san Martino de Peneyros” (1311 e 1395), Pieiros coa terminación ben galegueira.

Polo norte da nosa rexión, temos “san Pedro de Oleyros” (Espiñareda, 1390) que se castelanizou posteriormente. En galego mantéñese o val de Fornela fronte á leonesización en Forniella. Na documentación medieval “Fabeyro so campana de san Nicollao” (Espiñareda, 1390) para nada Fabero castelanizado de hoxe. Por suposto, sempre foi “Veiga de sant Andrés” (Espiñareda, 1336), deturpada en Vega. Mentres que os escritos manteñen A Veiga do Valcarce, si, con artigos determinados incuestionables que se manteñen durante a Idade Moderna (séculos XVI ao XVIII) .

Incluso lemos “habemos en Cubelos, casas, casares, etc” (1286), hoxe coñecido como Cubillos.  Pola contorna temos “Pousada de Rio” (Espiñareda, 1341), localidade asolagada polo encoro de Bárcena no século XX. Non falta “Colombranos” (Espiñareda, 1340) transformado en Columbrianos. Outro termo é Montellos, “noso solo de Montellos” (Carracedo, 1285), hoxe castelanziado en Montejos. Fontes Novas (Carracedo, 1315), localidade perto de Ponferrada segue así no século XV. Outros topónimos desta zona son Orbanallo (Ozuela), Compostela e “sant Salvador de Quintanella” (Carracedo, 1347), estes dous últimos despoboados.

Ponferrada conseguíu manter o seu nome galego quizais pola presenza dos condes de Lemos e ser zona galegofalante. Vén de lonxe “Ponferrata” (Carracedo, 1266) , mentres que nas zonas astur-leonesas tenden a dialetizar en Puente de Fierros, pozo Fierro (A Cepeda), Cruz de Fierro (Maragatería), etc. Houbo tamén un intento de leonesizar Bienvibre (Espiñareda, 1372), como ben sabemos resta por hoxe a forma Bembibre, igual que outras muitas localidades de Galicia.

Non falta unha breve mención aos topónimos menores. Exemplos urbanos son “la ponte de Cacavellos” (Carracedo 1333), de novo a ponte en feminino galego.  “Cimenterio de la Edrada” (Carracedo, 1356) co artigo topónimo galego castelanizado. “Rúa del Camino francés” (Carracedo, 1431), ademais, en Vilafranca “vay da porta da Rúa e topa no río” (Carracedo, 1427). Nesta vila xorde a Rúa como a principal vía, popularmente coñecida como da Agua, e tamén Rúa Nova na zona da Anunciada. 

O Bierzo, marzo de 2026. 

http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es