martes, septiembre 01, 2020

LOS GRANDES TOPÓNIMOS TERRITORIALES DE EL BIERZO.



LOS GRANDES TOPÓNIMOS TERRITORIALES DE EL BIERZO.

por Javier Lago Mestre.

El Bierzo es una región natural formada por una gran diversidad de comarcas y valles. Además, nuestra región presenta varias lenguas en contacto. En el occidente el gallego, en el oriente el leonés. Por su parte, el castellano llegó desde tierras meseteñas por imposición  de los poderes institucionales foráneos (Corona, Estado…). Estas dinámicas histórica, geográfica, cultural y política han condicionado la toponimia de El Bierzo.

                Así por ejemplo, hay topónimos compartidos por varias lenguas. Como ejemplo, Foncebadón para gallegos y bercianos y Fuencebadón en leonés, o Fornela/Forniella. Topónimos medievales como Oza o Berizo, de influencia gallega, han evolucionado a la digtongación leonesa en Valdueza y Bierzo. La imposición castellana en la toponimia se aprecia en Balboa, Valcarcel, Cornatel o Laguna de Castilla, perdiendo sus etimológicos Valboa, Valcarce, Cornatelo y Lagúa. 

                Pero en esta ocasión queremos prestar más atención a los grandes topónimos territoriales. Comenzamos por El Bierzo que en un principio se restringía a un pequeño territorio situado en el centro de la cuenca del Sil. Nos referimos a los límites del antiguo arciprestazgo eclesiástico de El Bierzo que se extendía por Arganza, Carracedelo y Cubillos. Otros arciprestazgos vecinos fueron los de Boeza, Ribas del Sil, Cabrera (Alta), ribera de Losada (Cabrera Baja) y ribera de Urbía (Cornatelo, Valdueza y Meruelo).



                El topónimo Bierzo evolucionó al referirse a amplios territorios, los medievales Bergido, Berizo y Bierzo que representan un condado, una provincia (siglo XI) y una merindad (siglo XIII). Posteriormente, aparecen la sacada fiscal de El Bierzo (siglo XIV) y la provincia de El Bierzo (1486) con los Reyes Católicos, bajo el mando del corregidor de Ponferrada. Esta provincia se perpetuó a los largo de toda la Edad Moderna y creo la conciencia colectiva provincialista berciana. Y no podemos olvidar la provincia de Villafranca durante el Trienio liberal (1820-1823).

                Otro curioso topónimo es Ancares. Fue inicialmente un valle, conocido como Real Valle de Ancares en la Edad Moderna. Hoy el topónimo ha evolucionado a Os Ancares y abarca amplios territorios vecinos de El Bierzo y Galicia. Incluso desde León intentan apropiarse del topónimo con la referencia a Los Ancares leoneses, cuando su denominación correcta debería ser Ancares bercianos. Pero estos ejemplos no son los únicos de la evolución del topónimo Ancares. Recordamos que existió la vereda de Ancares que coincidía territorialmente con el arciprestazgo de Ribas del Sil, éste dependiente del obispado de Oviedo.  Las veredas eran distritos territoriales ordenados para transmitir las órdenes reales. En la provincia de El Bierzo existieron 6 veredas, a saber, de Ancares, Galicia, Bembibre, Ponferrada, Puente y Castilla. Estos cambios toponímicos han supuesto que la comarca dos Ancares lucenses en Galicia  sustituya a la antigua tierra de Cervantes. Y la reserva de la biosfera de Los Ancares bercianos se extiende por A Somoza y valles de Ancares y Fornela.

                Otros topónimos que han evolucionado son los antiguos concejos generales de Ribas del Sil que pasaron a ser los municipios liberales de Páramo y Palacios del Sil. Por cierto, ahora los dos municipios están integrados democráticamente en el Consejo comarcal de El Bierzo. Esto es un ejemplo de su vinculación política e institucional con El Bierzo. Por su parte, la comarca natural de Laciana no consigue su unidad territorial sin Palacios y Páramo.



                La provincia de El Bierzo perdió la jurisdicción de Lucillo, en La Somoza maragata, que aparecía en los censos fiscales de la Edad Moderna. Y la merindad de Aguiar también quedó dividida en dos, al sustraerse los territorios del norte de Valdeorras, el conocido como marquesado. Una pena que no se haya hecho uso de la posibilidad legal de crear una mancomunidad en este territorio colindante, entre los concellos de Valdeorras y bercianos vecinos.

                El Bierzo es un caso único en la formación de vínculos institucionales, antes con las provincias históricas y ahora con la Comarca. Solo hay que ver los fracasos en los territorios vecinos. Son los casos de Laciana y Valdeorras que no ha conseguido ni la comarca ni la mancomunidad intermunicipal. Por eso, el ejemplo a seguir por ellos es El Bierzo que les ofrece la integración en una institución política y territorial consolidada. Además, El Bierzo representa una marca territorial y económica de reconocido prestigio español e internacional.

O Bierzo, setembro de 2020.


http://sites.google.com/site/obierzoxa http://www.facebook.com/xabierlagomestre www.twitter.com/obierzoxa http://www.blogoteca.com/obierzoxa http://obierzoceibe.wordpress.com http://www.ciberirmandade.org/falaceive www.ponferrada.org www.partidodelbierzo.es

Etiquetas: , , , , , , , ,

jueves, julio 22, 2010

ANDAINA POR DRAGONTE E MORAL DE VALCARCE.


ANDAINA POR DRAGONTE E MORAL DE VALCARCE,
Por Xabier Lago Mestre, do colectivo Fala Ceibe do Bierzo.



O tren rexional a Galiza agarda na deserta estación de Ponferrada. Partimos por fin ás sete da mañá, veloces pasamos polos apeadeiros de Devesas, Posada e Viladepaos. Ao pouco tempo chegamos a Toural dos Vaos, somos os únicos que baixamos. Nas súas rúas hai restos da festa, en honra do seu patrón S. Cristobal, voces da mocidade bebedoira e da música alta dos baretos. Pero non temos tempo para desfrutala porque queda moito percorrido. Por diante atopamos a fábrica de Cosmos que ya non parece botar aqueles polvos que cubrían toda a vila.


Á saída de Toural xorden os topónimos As Peneliñas e A Poula, de clara referencia de galega-berciana. Consultamos mapas e sinais e chega a confusión. Xorden Parandones e Perandones. Quizais esa señora nos poida clarexar este tema lingüístico. ¿Cómo se chama este pobo?... preguntamos. Respostando ela que “pois como pon o sinal de máis adiante”. Semella claro que a oficialidade das institucióis marca a diferencia lingüística nesta contorna. Por certo, o sinal de tráfico menciona Parandones, nada de Parandois, que resulta moi paleto.


Outra sinal indica Otero, ¿Outeiro?, nun desvío á esquerda, arrodeado de viñas. Xa entramos no silente Perandois. Nun poste xorde unha convocatoria do concello. As xuntas veciñais aínda conservan o seu dereito consuetudiarnio. Nas viñas atopamos a labregos sulfatando en prevención de posibles enfermedades. Baixamos a Vilela pero non entramos nel, atopamos unha placa aferruxada que pon “calle corredoira”, polo menos se mantén a denominación en galego, agardemos que por moito tempo máis. A dita corredoira era un camín carretal que lindaba cos diversos leiros, agora abandonados ou estragados ante o polígono industrial.


Vilela, durante a Idade Media, dependía do mosteiro de Samos. Así, nun documento do rei Juan I, datado no 1380, ordénase aos nobres que marchen dos coutos de Vilela, Vila de Paos, Valcarce, Quiroga e demáis, despois do pedimento de Samos ante as Cortes de Soria dese ano. Esta relación señorial con Galiza puido favorecer o mantemento do seu nome galego, fronte á castelanización da cercana Vilafranca do Bierzo.


Tomamos o desvío para Horta, onde nos reciben os cans. Cruzamos o río Burbia pola ponte, e principiamos a suba de Corullón, soutos a esqueda agatuñan a montaña. A tentación da andaina pinta en colorado polas tentadoiras cereixas, qué dozes e ricas que están!. Atravesamos a vila pola rúa do Barco. Xa sabemos, daquela, da presenza de moitos valdeorreses por mor das feiras de Vilafranca. Ante a Casa do Concello, aproveitamos a ocasión para deixar cartas vindicativas para os dous partidos estatais. Dende o seu balcón, a bandeira do Bierzo ondea polo vento para dicirmos deica outra.


Saíndo, a igrexa de S. Miguel, que recorda tanto o románico galego, ben merece a nosa foto dixital. Abaixo, a veiga do Burbia está ben aproveitada, con sucesivos e ordenados hortos. Avanzamos polo casarío de S. Xoán, cuxo regato fai de líndeiro co concello veciño de Vilafranca. A vila do marquesado está a tiro de pedra pero, por desgraza, só temos a súa femosa vista, porque principiamos a dura costa cara a Dragonte, a 5 quilómetros. Mentres agatuñamos a montaña, lembramos a forma de subir e baixar estas costas con carros de bois. No primeiro caso, poñendo dous parellas de bois diante (chamábase acuartar), no caso contrario, cando se poñen os animais por detrás, para frear o descenso (recuarta). Eiquí enriba, o Cerro de anguía, e despois o Chao de Castro. No fondo do val, o regato S. Xoán, enfronte, na ladeira oposta, vemos a corredoira cara a Vilagroi. Dende logo, vaia traballo comunal dos concellos, mediante facendeira, para construir estes camiños carretais. Á dereita, viñas, a máis de 900 metros de altitude, no lado oposto, soutos ben coidados.


Chegamos a Dragonte que anda de festas en honra da Virxe do Carmen (16 de xullo). Comentamos que esta aldea pertencía á Colexiata de Vilafranca. O seu casarío abraia porque os novos respectan a arquitectura tradicional. Mentres facemos fotos, escoitamos falar en francés. Dende logo, os seus emigrantes non esquecen a súa orixe berciana. No medio da aldea, unha fonte de fresca auga e adornada con floridos xeranios, o mellor descanso para o fatigoso corpo. Vemos unha placa adicada a Apolinar Gómez Silva, por facer a estrada ata Vilafranca. Máis adiante, cando saímos de Dragonte, entendemos a importancia da estrada, agora camiñamos sobre a terra da corredoira. Paseniño avanzamos enchendo a vista cos topónimos, O Souto Novo, Rego do Lameiro, O Millo, O Cruceiro, Val de S. Pedro… mentres arrodemaos A Coroa, onde quizais haxa un castro debaixo dos séculos.

Por fin saltamos de val, xa vemos o propio do regueiro Moral. Por mor disto, lembramos as verbas do cura de Moral, Francisco Antonio González, en agosto de 1771, que dicía que “todos estos ríos no tienen más nombre que les dan los lugares por donde pasan (…)”. En referencia á capacidade que tiña cadanseu concello para determinar o seu espazo toponímico. Que fermosura de vistas!. Dende o alto, fotos para a panorámica xeral, con Moral en primeiro plano, e detrás Vilar de Corrais, máis aló Soutoparada. A nosa corredoira continúa en O Portelo para Cadafresnas, Corrais, Penacaira, Mosteiros… pero tomamos o desvío, en baixada, para o val de Moral.


Esta zona berciana tivo unha especificidade eclesiástica. Referímonos a que a meirande parte dos pobos pertenceron ao Bispado de Lugo, mentres que Trabadelo, Soutoparada e Parada de Souto dependían do Arzobispado de Santiago. O concordato de 1953 posibilitou a cesión destas parroquias de Lugo para o Bispado de Astorga, concretado no Decreto de 5 de agosto de 1955. Así perdimos outro vincallo con Galiza.


Deixamos os recordos históricos para seguir baixando paseniño cara ao leito do río. As Rozadas representan o traballo comunal no aproveitamento do monte. A Rucha, Regueiral, O Lameirón, A Labiada, Os Chaos… son testemuños da conquista do terrádego polas aldeas do val. En cada recodo da estrada rural atopamos valiñas, onde caen regatos entre soutos ou pradoiros. Chegamos a Parada de Souto. Curiosamente seu sinal de tráfico está castelanizada, pero totalmente arrodeada de castiñeiros ¿por qué será?. O pobo está en pleno souto, cheo de árbores centenarias e restos de grandes troncos queimados. No barrio de abaixo xorde un potro de madeira para a ferraxe dos animais. Máis adiante outra obra comunal, trátase dunha verea moi pendente, labrada entre afiadas lousas, que só poderían agatuñar as persoas e as mellores cabalerías.


Na chamada Ribeira únense as estradas que avanzan polas dúas ladeiras opostas do val, a que vén de Vilar de Corrais e Soutoparada, e que percorremos dende hai quilómetros, de Moral e Parada de Souto. Vemos na ladeira oposta A Bouza, terreo destinado ao aproveitamento comunal do monte, e a Rebordela, no alto está o Pico do Arandal, a Campa do Pereito e O Teso. Xa ben abrigados pola sombra da chopeira, o val ábrese para recibir o Valcarce e Trabadelo.


Trabadelo ben merece unha parada, como a que facían os seitadores lugueses que ían camiño dos campos de Castela. Seitadores que logo remataban o seu outro treito en Ponferrada ou Molinaseca. Dende Trabadelo sae unha estrada cara a Pradela e unha corredoira para Paradela. Nosoutros non temos tempo para máis. Despois do acougo seguimos á procura de Perexe. Mentres camiñamos vemos, pola nosa dereita, as feridas de formigón e ferro na serra da Escrita por mor da autoestrada á Coruña. Tamén lemos continuos lemas galegueiros, “O Bierzo sen León”, “O Bierzo galego” e demais pintados no murelo que protexe os peregrinos dos perigos da vella estrada nacional VI, e nas columnas que sosteñen a autoestrada.


Perexe xa está aquí, con sinais de tráfico que loitan pola denominación definitiva, pintadas e repintadas en galego e mailo castelán. Este pobo foi dependente do hospital do Cebreiro. Os peregrinos que suben desexan falar… “¿que, de volta?”, outros “¿canto queda para A Veiga de Valcarce?”. Xa estamos moi cansos de tanta andaina, os nosos pés xa gritan de dor, non aturan máis. Polo lento camiñar non damos chegado á capital do marquesado. Por fin, ábrese o Valcarce, para casar co río Burbia, e nosotros ben que o agradecemos. Uns pasos máis ata a fonte de auga fresca, debaixo de San Nicolás. A descansarrr… desfrrrutando de Vilafranca, e despois á Pedreira, para coller o bus de Ponferrada. Que por hoxe xa está ben!.


O Bierzo, xullo de 2010.
www.obierzoceibe.blogspot.com
http://www.blogoteca.com/obierzoxa




Etiquetas: , , , , , ,